ReportageDijkversterking

Verzet tegen dijkversterking: ‘Wie zijn mond open doet, krijgt een damwand’

Tot 2050 moet in Nederland 1.300 kilometer aan dijken worden versterkt. Ook bij de Waaldijk stuiten de plannen op veel verzet. ‘Ze plempen een plan over je heen.’

De Waaldijk gefotografeerd vanuit een huis in de Donkerstraat. In plaats van het dijktalud te verbreden wordt er nu een damwand geplaatst omdat de dijken weer verhoogd en versterkt moeten worden. Beeld Marcel van den Bergh
De Waaldijk gefotografeerd vanuit een huis in de Donkerstraat. In plaats van het dijktalud te verbreden wordt er nu een damwand geplaatst omdat de dijken weer verhoogd en versterkt moeten worden.Beeld Marcel van den Bergh

Op hoge poten beent Jacqueline Maris naar de tuin van haar arbeidershuisje in Heesselt, vlak achter de Waaldijk. Ze wijst naar een schuurtje, dat op zo’n twintig meter afstand van het groene talud staat. ‘Tot hier zou de dijk moeten komen’, zegt ze, al wijzend. ‘Bizar!’

Gelukkig voor Maris en haar buren zal het zover niet komen. Na protest van omwonenden heeft waterschap Rivierland besloten om in dit stukje dijk een damwand te plaatsen, waardoor verbreding niet nodig is. Daarmee zijn de tuintjes gered. Maar, vragen bewoners zich af: als dat hier kan, waarom dan niet overal?

12 miljard euro

Het rommelt in de polder. Tot 2050 moeten in het kader van het Hoogwaterbeschermingsprogramma 1.300 kilometer dijken in Nederland worden versterkt om te voldoen aan de nieuwe veiligheidsnorm. Dat kost een slordige 12 miljard euro; het duurste waterbeschermingsprogramma sinds de Deltawerken.

De grootste opgave ligt in het rivierengebied waar vierhonderd kilometer dijken dringend aan verbetering toe zijn. Dat is een hele puzzel, laat omgevingsmanager Hendrika Jager zien op kaarten van het traject Tiel-Waardenburg aan de wand van het tijdelijke kantoor van de projectorganisatie in het koetshuis van kasteel Neerijnen.

Ten zuiden van Tiel wordt een damwand geslagen, omdat de huizen daar dicht op de dijk staan en buitendijks een waardevol natuurgebied ligt. Verderop, bij Ophemert, wordt de dijk verbreed en naar buiten geschoven. Bij Varik en Heesselt worden opnieuw damwanden geplaatst. Daarna wordt de dijk weer verbreed tot aan landgoed Waardenburg waar de smalle hoge dijken behouden blijven.

In dat proces worden alle aspecten tegen elkaar afgewogen, vertelt Hennie Roorda, heemraad van waterschap Rivierenland. Waterveiligheid staat voorop, maar de belangen van omwonenden en de natuur worden meegenomen in een uitvoerig inspraakproces. Er zijn voorkeursalternatieven ontwikkeld, zienswijzen ingediend, keukentafelgesprekken gevoerd, informatieavonden gehouden.

null Beeld

Elk stukje natuur dat verdwijnt, elke boom die tegen de vlakte moet, wordt elders gecompenseerd. Je kunt het nooit iedereen naar de zin maken, zegt Roorda, ‘Maar we leveren maatwerk.’

Achter de dijk in Heesselt wordt daar meewarig om gelachen. Inspraak, het zou wat, zegt Maris. ‘Ze plempen een plan over je heen. En als je je mond open doet, krijg je een damwand.’ Daar lijkt het wel op, knikt Louis de Jel, woordvoerder van een Bewonersinitiatief dat zich tegen de plannen verzet: ‘Het is een lappendeken.’

Liefdeloos

Op een autotochtje over de dijk laat hij een paar gevolgen zien van de dijkverzwaringsplannen. Tussen Heesselt en Varik moet een bos wijken omdat de dijk daar landinwaarts verbreed wordt. ‘Liefdeloos.’ Bij Ophemert wordt een stukje rivierbos gekapt. Maris’ huis mag weliswaar blijven staan, maar een fraai landhuis aan het einde van de straat niet, net als nog een stuk of vijf andere huizen.

Dat zou volgens De Jel allemaal niet hoeven als het waterschap zijn plan zou overnemen voor de ‘Ideale Rivierdijk’: een smalle, ranke dijk bestaande uit constructies van damwanden en kistdammen. Het waterschap kiest bij voorkeur voor dijkverbreding met zand en klei, legt De Jel uit, die zichzelf ‘burgerexpert’ noemt. Dat maakt de dijk steviger en robuuster. Maar het vreet ook ruimte.

Zijn Ideale Rivierdijk doet dat niet: daar zorgt de constructie voor stevigheid. Die is niet alleen ‘superveilig’, aldus De Jel, maar gaat ook twee keer zo lang mee. Hij heeft zijn plan voorgelegd aan deskundigen. ‘Onze constructie deugt, zeggen zij. Maar het waterschap vindt het te duur. Terwijl ze nooit hebben doorgerekend hoeveel het precies kost.’

Heemraad Roorda bestrijdt dat. ‘Wij hebben de plannen voor de Ideale Rivierdijk uitgebreid bekeken. Er zitten waardevolle elementen in. Maar het kan niet over de hele linie.’ Geld is daarbij niet eens het voornaamste beletsel, aldus Roorda.

Brede of ranke dijken?

‘Gronddijken hebben bij ons altijd de voorkeur, omdat die in de toekomst gemakkelijker opnieuw te verhogen zijn. Bij constructiedijken is dat nog maar de vraag. Je kunt niet zomaar een nieuwe constructie op een oude neerzetten. Ik snap dat mensen vinden dat dijken rank moeten zijn. Maar in een weids landschap misstaat een brede dijk niet.’

Raadslid Hans Daudeij van Dorpsbelangen, met vijf zetels de grootste partij in de gemeenteraad van West-Betuwe, is daar niet van overtuigd. ‘Het waterschap walst zestig hectare natuur en bomen plat, plus een stel woningen. Als bewoners dan met een alternatief komen, verwachten wij een fatsoenlijk antwoord. Dat hebben we nog niet gezien.’

Volgens Daudeij meet het waterschap met twee maten. Zo wordt de stompe toren van Varik gespaard, maar verliest herberg het Veerhuis, enige tientallen meters verderop, zijn tuinen. Daarover is wat hem betreft het laatste woord nog niet gezegd.

Op initiatief van Daudeij heeft de gemeenteraad de beslissing over het bestemmingsplan waarin de dijkverzwaring is opgenomen onlangs met één maand uitgesteld. Daarmee hoopt hij te bewerkstelligen dat het waterschap en de bewoners alsnog nader tot elkaar komen. ‘Burgers moeten vooropstaan, niet de centen.’

Dat het protest tegen dijkverzwaring uitgerekend in Varik de kop opsteekt, is geen toeval. Hier begon 25 jaar geleden al het protest tegen rigoureuze dijkverzwaringen. Dat zorgde destijds voor een omslag in denken bij dijkenbouwers: sindsdien worden bewoners serieuzer genomen.

Protest kunstschilder Den Ouden

Een van de initiatiefnemers van het verzet destijds was de bekende kunstschilder Willem den Ouden. Den Ouden, 93 inmiddels, woont nog steeds in zijn huis onder aan de dijk bij Varik. Hij heeft van de plannen vernomen, vertelt Den Ouden aan de keukentafel naast zijn atelier. ‘Ik hoor verschrikkelijke verhalen. Maar ik heb de kracht niet meer om mij te verzetten.’

Den Ouden is nog wel op een informatieavond geweest waar hij zijn stem heeft verheven tegen de plannen. Vertegenwoordigers van het waterschap zijn ook bij hem thuis geweest. Zijn huis blijft gespaard. ‘Dat heeft mij gerustgesteld. Voor de rest: ik word er beroerd van.’

Na de vorige dijkverzwaringen schilderde Den Ouden uit protest geen polderlandschappen meer, alleen nog wolkenluchten. ‘Want er is geen overheid die daaraan iets kan veranderen.’ Tegenwoordig schildert hij louter nog zelfportretten. Vanuit zijn huis kan hij de wolken nauwelijks zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden