Verzet is nodig tegen nieuwe xenofobe alledaagsheid

Op mijn koelkast hangt een geel briefje, waar in grote zwarte viltstiftletters op geschreven staat: 'This is NOT normal'. Ik heb het daar afgelopen november geplakt, op advies van de Britse komiek John Oliver. Vlak na de verkiezing van Donald Trump presenteerde hij een aflevering van de satirische nieuwsshow Last week tonight. Een serieleugenaar is nu president, zei Oliver, en er is no way dat dat goed gaat aflopen. 'Het gaat te gemakkelijk worden om te denken dat deze dingen normaal zijn (...) dus blijf jezelf eraan herinneren: dit is niet normaal.'

'Terwijl onze baselines shiften, accepteren we een gedegradeerde stand van zaken als alledaags.' Beeld AFP/ Timothy A. Clary

Waarvoor Oliver hier waarschuwde, zijn shifting baselines, een term uit de ecologie, die duidt op kleine, geleidelijke veranderingen die herijken wat we normaal vinden. Bioloog en filmmaker Randy Olsen gaf ooit het voorbeeld van de Columbia River: daar zwemt nu twee keer zoveel zalm als in de jaren dertig. Wat fantastisch klinkt - als je 1930 als uitgangspunt neemt. Maar in 1930 zat er tien keer zo weinig zalm in die rivier als in 1800. Als je de baseline laat verschuiven, lijkt het abnormale normaal of zelfs positief.

Geheugenverlies

Dit gebeurt ook in de politiek. Zoals klimaatactivist Jamie Henn vorig jaar schreef in de Huffington Post: we verlagen onze standaarden en terwijl onze baselines shiften, accepteren we een gedegradeerde stand van zaken als alledaags en worden radicale ideeën gewoon. 'We leven in een tijd van gevaarlijk geheugenverlies, waarin het 'nieuwe normaal' zo snel wordt gecreëerd dat het moeilijk is om je vast te houden aan hoe het was en hoe het dus zou moeten zijn.'

Deze week leek die waarschuwing relevanter dan ooit, dus probeer ik te blijven terugdenken aan vroeger. Bijvoorbeeld toen Trump zaterdag na een bezoek aan de CIA in onsamenhangende zinnen loog over zijn inauguratie: over hoeveel mensen er waren geweest, zelfs over het weer.

Terwijl de hele wereld had gezien hoe toehoorders tijdens zijn speech met regenponcho's zaten te hannesen, vertelde Trump dat God speciaal voor hem de zon had laten doorbreken. Nog niet zo lang geleden had iemand dan discreet een dokter gebeld. Of anders wel toen hij zijn woordvoerder compleet Noord-Korea liet gaan, en een deel van zijn leugens liet herhalen. Maar nee.

Fatsoenoffensief

Of toen Mark Rutte maandag een brief publiceerde waarin hij tegen niet-inheemse Nederlanders zei: 'Doe normaal of ga weg.' De NRC repte van een 'fatsoensoffensief'. Ik kan me nog herinneren dat het ooit eervol was voor een premier om nadrukkelijk de eindbaas te zijn van álle mensen in Nederland. Onze baseline nu is een premier die zijn eigen volk verdeelt in eerste- en tweederangsburgers. En daarmee wegkomt.

Of toen ik las dat de Europese Commissie de 'stroom' vluchtelingen verder wil 'indammen' door Libië af te grenzen, zodat mensen niet meer in bootjes naar Italië komen. Een 'beschermingswal optrekken', noemen ze dat. Blijkbaar is zowel de watermetafoor als muurretoriek tegenwoordig salonfähig. De Commissie wil met die 'beschermingswal' voorkomen dat rechts-populisten à la Wilders en Le Pen de verkiezingen winnen. Het is een absurde paradox, maar ook een nieuw normaal: om fascistische griezelpolitici dwars te zitten gaan andere bestuurders alvast hun xenofobe beleid uitvoeren.

Zuivering

Of toen ik hoorde wat zich afgelopen maandagavond in De Balie had afgespeeld. Een islamcritica in de zaal stelde voor moslims het land uit te zetten, tot een maximum van 1 à 2 procent van de totale bevolking. De discussieleider reageerde niet kritisch. Hij vroeg haar ook niet of het deporteren van een geloofsgroep niet een kilometer of 1933 te ver ging. Nee, hij vroeg rechtsfilosoof Paul Cliteur, die in het panel zat: 'Is dit juridisch een beetje rond te krijgen?'

Balie-opperhoofd Yoeri Albrecht toonde zich op Twitter verbaasd dat mensen boos waren omdat hij ruimte had gegeven aan deze 'opvatting waarmee ze het niet eens zijn'. Ik kan me nog herinneren dat het opperen van een etnische zuivering niet zomaar een mening was, maar onbespreekbaar. Maar het is blijkbaar normaal geworden hier op een rustige manier over van gedachten te wisselen, alsof je het hebt over een kleine verbouwing aan je badkamer. 'Goh ja, een ligbad, zou dat kunnen?'

Deze shifting baselines zijn niet alleen verontrustend, ze zijn gevaarlijk. Verzet is nodig: tegen het nieuwe gewoon, tegen de bijna ongemerkt verlaagde standaarden, tegen het politieke geheugenverlies dat het maatschappelijk debat in zijn greep houdt. Om John Oliver te citeren: 'Tatoeëer het desnoods op je kont. (...) Dit is niet normaal. Het is fucked up.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden