Verzameldrift

Dat een personeelslid permanent mag wonen in het museum waar hij werkt, is al uitzonderlijk, maar het wordt een tikje bizar wanneer de man van tijd tot tijd dreigt de hem omringende antiquiteiten kort en klein te slaan....

Midden vorige eeuw werd Janus Zuijdervelt aangesteld als eerste custos van het Museum Meermanno-Westreenianum aan de deftige Haagse Prinsessegracht. Zuijdervelt, lange tijd als jager in dienst van de baron die hem in zijn testament had belast met het dagelijkse toezicht op het museum, leed aan epilepsie.

Met zijn gezin betrok Zuijdervelt een vleugel van het museum, maar zijn aanvallen van razernij namen al snel in hevigheid toe. Tot welke hartverscheurende taferelen dit leidde, wordt beschreven in Het Museum Meermanno-Westreenianum 1848-1960 - Een bijdrage tot de geschiedenis van het museum en zijn bewoners (Museum van het Boek/Museum Meermanno-Westreenianum; * 44,90). Auteur is W.A. Laseur, die ruim twintig jaar als bibliothecaresse aan het museum verbonden was. De verschijning van het boek maakt deel uit van de festiviteiten rondom het 150-jarig bestaan van het museum.

Toen baron Willem Hendrik Jacob van Westreenen van Tiellandt in 1848 stierf, viel zijn riante woonhuis met de daarin opgeslagen verzamelingen toe aan de staat - onder voorwaarde dat de nalatenschap als museum geëxploiteerd zou worden. Van Westreenen verzamelde vanaf zijn twaalfde jaar. Penningen, schilderijen, beelden, Egyptische, Griekse en Romeinse antiquiteiten bracht hij bijeen, maar vooral boeken waren zijn grote passie.

Bij zijn dood omvatte de boekencollectie zo'n twaalfduizend banden, waaronder circa vijftienhonderd middeleeuwse handschriften en incunabelen, boeken gedrukt vóór 1501. Nergens in Nederland, behalve in de Koninklijke Bibliotheek, bevindt zich een omvangrijkere collectie incunabelen; zij is ondergebracht in een sfeervolle zaal op de eerste verdieping van het museum.

Laseur beschrijft in het eerste deel van haar boek het leven en de rusteloze verzameldrift van de grondlegger van het museum, een verzameldrift die zich ook uitstrekte tot het (actief) verwerven van talrijke persoonlijke onderscheidingen en titels. Boeken kocht van Westreenen op veilingen en uit catalogi. Op voor die tijd verre reizen bezocht hij bibliotheken om zijn kennis, en antiquaren om zijn bezit te vergroten.

In zijn testament bepaalde de baron dat de bibliothecaris van de Koninklijke Bibliotheek tevens zou fungeren als hoofdbestuurder van het museum. Zes van deze bestuurders telde het museum tot 1960, het jaar waarin het werd gecombineerd met het Museum van het Boek en een nieuw tijdperk aanbrak.

Een van de markantste was Jan Willem Holtrop die als eerste hoofdbestuurder vorm moest geven aan het museum. Letterlijk door ingrijpende verbouwingen ter hand te nemen en inhoudelijk door het vastleggen en ontsluiten van het boekenbezit. In 1856 verscheen zijn catalogus van incunabelen van de Koninklijke Bibliotheek; de bibliografie van de wiegendrukken van het museum bracht hij onder in een supplement. Als Holtrops hoofdwerk geldt Monuments typographiques de Pays-Bas au quinzième siècle, een platenatlas met een systematisch overzicht van lettertypen, initialen, drukkersmerken en houtsneden.

In het gedenkboek verweeft de auteur de levensloop van de bibliothecarissen en custodes met de ontwikkeling van het museum. Een hoofdstuk apart vormt de Tweede Wereldoorlog, toen het museum zelfs enige tijd in de vuurlinie lag; eindeloos gezeul met de boeken was het gevolg.

Laseur vergeet zelfs niet aandacht te schenken aan een minder bekende passie van de baron: zijn honden. Ze zijn al anderhalve eeuw in de hondenhemel, maar de grafstenen met Latijnse inscripties van Leto, Actaeon, Diana en Donau bevinden zich tot op de dag van vandaag in de tuin van het museum.

Hub. Hubben

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden