Verwar godsdienst niet met spirituele modes

Een sekte is een clubhuis met een slot op de deur. Bij godsdiensten staan de deuren open voor gesprek.

Een geloof is een bijgeloof met succes, zo meesmuilt Max Pam de politicoloog Lucas van der Land na (O&D, 16 oktober). Ook Studio Sport-regisseur Richard de Wilt doet op dezelfde pagina een duit in het zakje: wat is eigenlijk het verschil tussen geloof en bijgeloof, tussen de Bijbel en Char, Lourdes en spiritistische handoplegging? Beide auteurs reageren op een eerdere bijdrage van Stefan Paas en Rik Peels, die de waarde van religieuze tradities verdedigden als tegenwicht tegen spirituele hypes. Maar, in de woorden van De Wilt: 'Wanneer is iets een sekte en wanneer een echte religie? Wie het weet mag het zeggen.'


Ik weet het, dus ik zal het zeggen. Dat onderscheid is namelijk helemaal niet zo diffuus en willekeurig als De Wilt en Pam suggereren. Natuurlijk is er een raakvlak: wat godsdiensten en sektes met elkaar gemeen hebben is kort en simpel gezegd een geloof in een bepaalde bovennatuurlijke oorsprong en bestemming van ons bestaan; en hoe die metafysische vork in de steel zit kunnen we vernemen uit geopenbaarde inzichten, die men als heilige teksten koestert.


Tot zover de overeenkomst - het verschil zit in hóe men met die geopenbaarde inzichten koestert. Worden die krampachtig verborgen gehouden als een geheim van een select gezelschap 'ingewijden', en gevierd in een clubhuis met sloten aan de binnen- én de buitenkant, dan heb je met een sekte van doen. Denk niet alleen aan enge cultussen rond charismatische goeroes; ook ons moderne, strikt subjectieve ietsisme kan zo'n sekte zijn; want het laat zich niets gelegen liggen aan buitenstaanders en hun vervelende rationele bezwaren; 'ík voel dat nu eenmaal zo'. Onze tijden en streken tellen vooral veel eenmanssektes.


Staan de deuren echter open, kun je vrij in- en uitwandelen, en is er een lang en breed gesprek gaande over de levensbeschouwelijke inzichten waaraan je kunt deelnemen, is er een traditie van rationele interpretaties van de heilige teksten - en binnen die traditie ook ruimte voor meningsverschillen en wisselende accenten - dan heb je met een 'echte' godsdienst te maken.


Als Pam en De Wilt ginnegappen dat Char en Jezus soortgelijke wonderdoeners zijn, dan zien ze precies dit wezenlijke punt over het hoofd. Er bestaat een enorme interpretatieve traditie over de woorden en daden van Jezus Christus. We zullen over een millennium of twee weten of de woorden en daden van Char evenveel indruk zullen maken, maar ik permitteer mij vast de educated guess dat dit niet het geval zal zijn. Is geloof dan inderdaad een bijgeloof met succes? Zelfs als dat waar is blijft het de vraag wat dat succes dan verklaart. Als je daar een eerlijk antwoord op zoekt, dan moet je - of je nu gelovig bent of niet - erkennen dat de figuur van Jezus Christus en die wereldwijde, eeuwenoude beweging die zijn naam draagt, toch écht van een andere orde zijn dan Char en haar bijgelovige klapvee.


Natuurlijk zijn er grensgevallen tussen geloof en bijgeloof, religie en sekte, maar dat suggereert al dat er in ieder geval wel degelijk een grens is. En ja, er kunnen binnen een lange en brede geloofstraditie steeds opnieuw sektarische neigingen de kop opsteken. Religie is geen garantie tegen kortzichtigheid, geweld, fanatisme - dat ben ik van harte met Pam en De Wilt eens. Maar religie, in zijn institutionele, traditionele vorm, is er wel het enige mogelijke tegenwicht tegen. Zoals Paas en Peels ook schreven: een godsdienstige traditie disciplineert ons religieuze instinct. Aan dat instinct an sich is niets nobels; het zegt oeh en ah tegen de trucs van elke charlatan en is om het minste bereid de buurvrouw als heks te verbranden. Juist de monotheïstische religies zijn steeds de drijvende kracht geweest achter het ontmaskeren van minderwaardige vormen van religiositeit, aan het beteugelen van gewelddadige neigingen, aan het cultiveren van een diepere notie van wat goed en waar en mooi is. Met wisselend succes, met vallen en opstaan, uiteraard. Maar hoe dan ook verheffen de verdiensten van de grote godsdienstige tradities zich ver boven die van spirituele modes en eenkennige privé-overtuigingen. Dat Pam en De Wilt het onderscheid niet willen of kunnen zien, bewijst het gelijk van Paas en Peels; we hebben gedegen religieuze vorming nodig om (quasi- dan wel anti-)religieuze bijziendheid te voorkomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden