Verwachte winnaar verkiezingen Tsjechië is een beetje Trump, een beetje Berlusconi

Andrej Babis, de man die naar verwachting de verkiezingen in Tsjechië gaat winnen, kan 's morgens opstaan en een volstrekt andere koers kiezen. Hij wil zijn land runnen als een bedrijf.

Andrej Babis signeert tijdens zijn campagne in Praag zijn boek Wat ik droom als ik tijd heb om te slapen. Beeld EPA

In de gunst komen bij Tsjechische kiezers is simpel: je ontkent in alle toonaarden dat je politicus bent. De 63-jarige premierskandidaat Andrej Babis heeft daar een sport van gemaakt. 'Ik ben heel ongelukkig in de politiek', zegt hij dan. Of: 'Wij zijn niet zoals politici. Wij werken hard.'

Dankzij dit soort oneliners stevent de markante anti-establishmentfiguur Babis af op een overwinning bij de Tsjechische parlementsverkiezingen, waarvoor vandaag en morgen de stembussen open zijn. Als de schijn niet bedriegt wordt Tsjechië na Hongarije (2010) en Polen (2015) de volgende Midden-Europese lidstaat die in populistische richting afslaat. Een kwart van de kiezers, met name afkomstig van het platteland, zegt op Babis te zullen stemmen. Vijf andere partijen volgen op afstand, met elk tussen de 12 en 8 procent.

'Vereenvoudigen' van de democratie

Wat verklaart zijn populariteit? 'Een geweldige verhalenverteller en een slim zakenman', zo omschrijven politicologen de steenrijke Babis, die minister van Financiën was tot hij vorig jaar van belastingontwijking werd beschuldigd. Zijn fortuin van een geschatte 3,5 miljard euro bouwde hij op met Agrofert, een voedsel- en landbouwconglomeraat met 34 duizend werknemers in achttien landen. Daarnaast bezit hij 's lands grootste radiostation, twee dagbladen en een restaurant aan de Franse Rivièra.

Babis is een beetje Trump, een beetje Berlusconi. Waar hij maar kan zegt 'Babisconi' dat hij Tsjechië wil runnen als een bedrijf. Het moet allemaal efficiënter en minder corrupt.

Eén vraag zal Brusselse diplomaten wakker houden: wordt Babis na Orbán (Hongarije) en Kaczynski (Polen) de volgende raddraaier op gevoelige thema's als rechtsstaat, ngo's en burgerrechten? Niet ondenkbaar, zeggen mensen die bekend zijn met Babis' boek Wat ik droom als ik tijd heb om te slapen, een pamflet met afwisselend tekst en kinderprentjes. Daarin zegt hij de Tsjechische democratie radicaal te willen 'vereenvoudigen'. Te weten: de senaat afschaffen, evenals de regionale en gemeentelijke overheden. Het aantal zetels in het parlement moet gehalveerd.

Onvoorspelbaar

'Babis heeft autoritaire trekjes', zegt Jiri Pehe, politiek analist en oud-adviseur van Vaclav Havel. 'Democratische procedures vindt hij traag en hinderlijk.' Zijn gebrek aan ideeën maakt hem net als Trump onvoorspelbaar. 'Hij is in alles een zakenman. Hij kan 's morgens opstaan en een volstrekt andere koers kiezen.'

Binnen de te vormen coalitie zal Babis hoe dan ook water bij de wijn moeten doen - een groot verschil met Polen en Hongarije waar één partij het landschap domineert. In interviews doet Babis alsof iedereen hem verkeerd begrijpt. 'Ik ben geen Orbán.'

Wel is de meerderheid in Tsjechië sceptisch over de EU, iets waar Babis met zijn beweging Actie van Ontevreden Burgers (ANO, oftewel 'ja' in het Tsjechisch) gretig op inspeelt. Invoering van de euro wijst hij af, net als een gemeenschappelijk migratiebeleid en verdere soevereiniteitsoverdracht. Of dat gevolgen zal hebben voor de Brusselse verhoudingen, is de vraag. Gesteld voor de keuze tussen het Frans-Duitse blok en de Pools-Hongaarse Alleingang speelde het kleine Tsjechië tot nu toe op safe.

Salaris naar stichting alleenstaande moeders

Analist Jiri Pehe voorziet een ingewikkeld spel na de verkiezingen, met vier 'systeemvijandige' partijen aan de ene kant en vier traditionele aan de andere. De 'traditionelen' willen Babis niet als premier. Bij de vertrouwensstemming (in Tsjechië moet het parlement instemmen met de kabinetssamenstelling) zullen ze een kabinet-Babis proberen te blokkeren. Als Babis toch premier wil worden, schetst Pehe, zal hij een meerderheid moeten smeden met de antisysteempartijen zoals de xenofobe partij van de geboren Japanner Tomio Okamura, die de EU vergelijkt met de Sovjet-Unie en de islam met het nazisme.

Een andere overeenkomst met Trump is dat schandalen makkelijk van Babis afglijden. Er loopt een aanklacht wegens vermeende malversaties met een Europese miljoenensubsidie voor een luxe-resort (het 'ooievaarsnest') even buiten Praag. Ook zou hij belasting hebben ontweken. Er lekten gesprekken uit waarop te horen was hoe hij via zijn kranten politieke tegenstanders kapot wilde maken. Een ander dispuut is zijn verleden: in buurland Slowakije (tot 1993 deel van Tsjechoslowakije) wordt de geboren Slowaak ervan verdacht een informant te zijn geweest van de communistische geheime dienst.

Zijn laagopgeleide achterban ziet een heel andere Babis: de 'buitenstaander' die het in zijn eentje opneemt tegen de zittende macht. De schandalen? Partijpolitieke pogingen om hem pootje te lichten. 'De traditionele partijen willen dat ik de politiek verlaat, omdat ik niet steel', verklaarde Babis tegenover de nieuwssite Politico. 'Niemand kan me corrumperen, daar ben ik te rijk voor. Ik houd mijn salaris niet eens voor mezelf. Dat stuur ik naar een stichting voor alleenstaande moeders.'

Andrej Babis arriveert op een verkiezingsdebat in Vsetaty, Tsjechië, op 4 oktober. Vandaag en morgen zijn de stembussen open. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.