reportage

Vervuilde grond in Vlaanderen: misschien zit er gif in de eieren, maar ze zijn wel erg lekker

Peggy De Pont en haar zoon met de enige kip die de aanval van een vos heeft overleefd.  Beeld Marcel van den Bergh
Peggy De Pont en haar zoon met de enige kip die de aanval van een vos heeft overleefd.Beeld Marcel van den Bergh

Onderzoekers wisten al jaren dat er enorme hoeveelheden van de giftige stof pfos (uit de categorie pfas) in de grond zat bij het Vlaamse Zwijndrecht, maar de overheid heeft nooit alarm geslagen. Nu is er wel ophef, maar niet alle bewoners zijn onder de indruk. ‘Zonde om al die eieren weg te gooien.’

Het is dat een vos net vijf van de zes kippen heeft doodgebeten, anders zouden Peggy De Pont en haar zoon vanmorgen gewoon een eitje hebben gegeten. Dat wordt sterk afgeraden, omdat er schrikbarende hoeveelheden van de kankerverwekkende stof pfos in hun omgeving is aangetroffen, maar De Pont haalt haar schouders op. ‘We eten die eieren al jaren, en nu zou dat ineens gevaarlijk zijn?’

Pfas is een verzamelnaam voor talloze chemicaliën (waaronder pfos) die zijn verwerkt in producten zoals bijvoorbeeld pannen, kleding en voedselverpakkingen. Zij zijn handig omdat ze water, vuil en vet afstoten, maar ze worden niet afgebroken, en blijven daardoor lange tijd achter in het milieu en het menselijke lichaam.

De Pont staat in de deuropening van haar huis: een vrijstaande woning, met een grote moestuin achter het huis, waar nog één kip rondscharrelt. Een perfect plaatje van landelijk wonen. Rust. Ruimte. Ruisende bomen.

Maar vrijwel nergens in Europa zit er meer pfos in de bodem dan hier in Zwijndrecht, een dorpje dat tegen de stad Antwerpen aanschurkt, en uitkijkt op de chemische fabriek 3M. Die vervuiling was al langer bekend in academische kringen, maar pas toen bezorgde activisten een paar weken geleden aan de bel trokken, en de media erover begonnen te schrijven, veerde België overeind.

Verontrustend

De burgemeester van Zwijndrecht liet op enkele locaties bodemstalen nemen, en die bleken verontrustend hoge concentraties pfos te bevatten: tot 26 keer de norm. Twee weken later kwam het Vlaamse Agentschap Zorg en Gezondheid met het advies om binnen een straal van anderhalve kilometer van de fabriek geen eieren van eigen kippen meer te eten, en groente uit eigen tuin ‘met mate’ te consumeren. Kinderen tot twaalf jaar, zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven, wordt dat zelfs volledig afgeraden. Ook komt er een grootschalig bloedonderzoek in de omgeving.

De chemische fabriek 3M, vlak naast het dorpje Zwijndrecht (B) Beeld Marcel van den Bergh
De chemische fabriek 3M, vlak naast het dorpje Zwijndrecht (B)Beeld Marcel van den Bergh

‘Ik ben vreselijk geschrokken’, zegt Mieke Windey (40), die met haar zoontje van vier op de Linkeroever woont, vlak bij Zwijndrecht. ‘Ik ben hier een jaar geleden naartoe verhuisd omdat het zo groen is, we vlak bij een bos hebben, en er minder fijnstof in de lucht zit dan in de stad. Elke week stapte ik met mijn kind op de fiets om groente in de omgeving te kopen – ook om hem te laten zien waar zijn eten vandaan komt. Nu durf ik dat niet meer.’

Windey vraagt zich zelfs af of ze hier wel moeten blijven wonen. ‘Onze kinderen spelen de hele dag buiten, mijn zoontje komt soms met zijn mond vol zand uit de zandbak. Hoe gevaarlijk is dat? Maar als ik wil verhuizen, krijg ik mijn woning dan nog wel verkocht?’

Analyseren

Toch is niet iedereen onder de indruk van het nieuws. Terwijl een team onderzoekers in het veld monsters neemt, om later in het laboratorium te analyseren hoeveel van de vervuiling in groente, fruit en klaver is terug te vinden, kijkt aardbeienteler Herman D’Hollander laconiek toe. ‘Mijn aardbeien staan los van de grond op substraat, dus daar zal dat stofje niet in zitten’, zegt hij vriendelijk. ‘En mijn vader heeft zijn leven lang elke dag een eitje gegeten. Hij is 89 jaar oud geworden, dus ik denk dat het zo’n vaart niet zal lopen.’

Aardbeienkweker D'Hollander (rechts) laat onderzoekers van de grond en aardbeien zijn bedrijf binnen.
 Beeld Marcel van den Bergh
Aardbeienkweker D'Hollander (rechts) laat onderzoekers van de grond en aardbeien zijn bedrijf binnen.Beeld Marcel van den Bergh

Zijn nichtje Wendy D’Hollander denkt daar heel anders over – zij eet geen eieren meer uit eigen tuin, sinds ze tien jaar geleden voor haar doctoraatsonderzoek aan de Universiteit Antwerpen metingen heeft gedaan naar pfos. ‘Ik heb de resultaten op internationale wetenschappelijke congressen gepresenteerd, en mensen reageerden daar verbijsterd’, vertelt ze bij haar tuinhek, ‘maar mijn familie en buren haalden hun schouders erover op. En nee, voor mij was het ook geen reden om te verhuizen, al kijk ik dus wel uit met wat ik eet.’

D’Hollander heeft indertijd een mail gestuurd naar de toenmalige burgemeester van Zwijndrecht, inmiddels overleden, maar die heeft nooit geantwoord. Er zijn de afgelopen jaren ook andere metingen en waarschuwingen geweest. Toch heeft de overheid nooit alarm geslagen, en mensen beginnen te vermoeden dat dingen bewust onder de pet zijn gehouden. De vermoedelijke reden: vlak buiten Zwijndrecht beginnen binnenkort de graafwerkzaamheden voor de Scheldetunnel, die een deel van de fileproblemen rond Antwerpen moet oplossen. Dan wil je geen gedoe over vervuilde grond die wordt afgegraven, en elders in het land geloosd.

Overeenkomst

Deze week kwam aan het licht dat er in 2017 zelfs een overeenkomst is gesloten tussen de het overheidsbedrijf dat de graafwerkzaamheden uitvoert, en 3M. De vervuiling was bekend, en de lasten die dat tijdens de werkzaamheden met zich meebrengt, zijn van tevoren verdeeld: de Vlaamse overheid betaalt 63 miljoen, en 3M 75.000 euro.

De kwestie leverde deze week een verhit debat op in het Vlaamse parlement, en er is besloten om een onderzoekscommissie in te stellen. Daar is Mieke Windey, die samen met andere bewoners de actiegroep Grondrecht heeft opgericht, blij om. ‘Maar het vertrouwen heeft een flinke knauw gekregen’, vertelt ze.

Mieke Windey vraagt zich af of zij wel met haar zoontje op de Linkeroever, in de buurt van Zwijndrecht, moet blijven wonen. Beeld Marcel van den Bergh
Mieke Windey vraagt zich af of zij wel met haar zoontje op de Linkeroever, in de buurt van Zwijndrecht, moet blijven wonen.Beeld Marcel van den Bergh

‘Toch is het zonde om al die eieren weg te gooien’, zegt Vincent Deleu (63). Hij zit in een klein paradijs achter zijn huis: een tuin van anderhalve hectare, waar hij tientallen soorten appels, peren, pruimen en bessen heeft, drie moestuinen, en naast een handvol schapen en ezels ook een kleine zestig kippen. ‘En op zolder staan zo’n 400 potten jam.’

Veel van wat uit zijn tuin komt, geeft Deleu weg aan scholen in de omgeving, vrienden en familie. ‘We besloten eerst om niemand meer iets te geven’, vertelt hij. ‘Maar mensen komen er toch om vragen.’ Hij lacht. ‘Ze zijn wel erg lekker.’

Begin deze maand bleek uit onderzoek van het RIVM dat Nederlanders in het hele land via voeding en drinkwater meer pfas binnenkrijgen dan volgens de Europese gezondheidskundige grenswaarde veilig is. In een aantal gebieden, zoals rond de fabrieksschoorstenen van Chemours in Dordrecht, adviseert het instituut voortaan geen gewassen meer uit moestuinen te eten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden