Interview Erik Verhoef

Vervoersexpert: ‘Zo moeilijk is het niet, de files aanpakken’

Dat een ruime meerderheid van Nederland voorstander is van rekeningrijden, zoals uit een onderzoek van de Volkskrant blijkt, verbaast vervoerseconoom Erik Verhoef niet. ‘Den Haag loopt een beetje achter.’ Al een kwart eeuw onderzoekt Verhoef het beprijzen van mobiliteit. En met dat prijsbeleid zijn de files vrij eenvoudig op te lossen, zegt hij. 

Erik Verhoef: ‘Met 10 procent minder voertuigen in delen van de spits zijn de fileproblemen grotendeels opgelost.’ Beeld VU Amsterdam

Zijn lezingen over rekeningrijden begint vervoerseconoom Erik Verhoef vaak zo: ‘Als ik jullie vertel dat ik de files in de spits kan oplossen zonder dat er één automobilist met het openbaar vervoer hoeft, of op een ander moment op het werk hoeft aan te komen, of hoeft te gaan carpoolen. Geloven jullie me dan?’

Inderdaad wordt hij dan heel vaak als een breedbekkikker gezien, bevestigt de VU-hoogleraar, die al ruwweg een kwart eeuw onderzoek verricht naar de dynamiek van files en een andere manier van het beprijzen van mobiliteit.

Op deze vrijdagochtend in de Vrije Universiteit in Amsterdam – het onderzoek naar draagvlak voor kilometerbeprijzing dat I&O Research in opdracht van de Volkskrant verrichtte ligt op tafel – persisteert Verhoef: ‘Zo moeilijk is het niet, de files in de spits effectief aan te pakken. Als ik uitleg hoe die eenvoudige dynamiek van de files werkt, dan is het een heel simpel plaatje.’

Vaak heeft Verhoef aan het eind van de lezing de zaal mee. Hij zegt er altijd eerlijk bij dat de basis van zijn pleidooi (voor invoering van prijsmaatregelen binnen de spits, op gerichte knelpunten) te danken is aan de Canadese Nobelprijswinnaar en econoom William Vickrey (1914-1996). Die overigens de stad New York adviseerde over de prijsstelling voor gebruik van de metro.

Binnenkort geeft Verhoef weer een aantal colleges in Jakarta. Over een omgeving gesproken waar het verkeer echt, maar dan ook echt helemaal vastloopt. ‘Je hebt die mooie TomTom-index over congestiedruk in de wereldsteden. Dan zie je dat de Randstad internationaal nou ook weer niet zo hoog staat.’

Rode gebiedjes

De eerlijkheid gebiedt te zeggen, vervolgt Verhoef, dat als je in spitstijden Google Maps opent en je laat de verkeersdata zien en je zoomt even helemaal uit over Europa, ja dan zie je een aantal gebiedjes rood kleuren, waardoor het beeld ontstaat ‘dat we wel Europees kampioen zijn’. Verhoef: ‘Maar daarbij spelen zoveel factoren een rol. Onze dichtheid. Onze welvaart. En nog veel meer.’

Dat het onderzoek van I&O uitwijst dat een ruime meerderheid van Nederland voorstander is van kilometerbeprijzing, verbaast Verhoef niet. ‘Ik heb al tijden het gevoel dat de weerstand tegen prijsbeleid in de samenleving veel minder is dan dat je zou denken als je kijkt naar het voorzichtige gedrag van politici. Den Haag loopt een beetje achter.’

Betalen voor gebruik van de auto is eerlijker dan voor het bezit (via allerhande heffingen), vindt Nederland. Die opvatting bestond eigenlijk ook al ten tijde van het ministerschap van Camiel Eurlings (2010), toen invoering van een vorm van rekeningrijden het meest dichtbij leek.

Spitsheffing

Erik Verhoef is vooral ‘verrast’ door de omvang van het draagvlak voor invoering van een spitsheffing. Hij is het niet eens met de interpretatie van de onderzoekers van I&O dat Nederlanders voor alles voelen voor een prijs per kilometer en dat invoering van een spitstarief ‘een substantieel deel’ van de Nederlanders boos maakt.

Verhoef: ‘Als je uitkomsten vergelijkt en je ziet wat er gebeurt als je een beetje informatie verstrekt over hoe en wat van een spitstarief, en zo diep ging die uitleg niet, dan gaat wat mij betreft de hoofdboodschap, namelijk dat een spitsheffing veel minder draagkracht heeft dan een vlakke kilometerheffing, onderuit.’

Dat stelt Verhoef ook gerust, want alleen een spitsheffing draagt werkelijk bij tot het oplossen van files, is zijn overtuiging. Een vlakke kilometerbeprijzing heeft zeker pluspunten – eerlijker dan het huidige betalingssysteem, draagt bij aan minder automobiliteit en daarmee aan klimaatdoelen – maar voor de vanzelfsprekende files in de spitsuren zal die weinig effect hebben.

‘In feite hebben we nu al een vorm van vlaktaks met onze brandstofprijzen. Natuurlijk zou er zonder accijns nog meer verkeer op de weg zijn, maar je kunt toch niet zeggen dat we dankzij de accijnzen in een filevrij land wonen. Brandstofheffing is een gemankeerd instrument. Als het om aanpak van de files gaat moet je denken aan prijsingrepen in de spits. En met prijsbeleid kun je differentiëren over de tijden en over de ruimte.’

Met 10 procent minder voertuigen in delen van de spits zijn de fileproblemen grotendeels opgelost, verzekert Verhoef. Hoe die reductie te bereiken? ‘Met prijsbeleid’, klinkt het beslist. Belonen en bestraffen draagt bij tot gedragsverandering, weet hij.

Eerlijk

Is het eerlijk, een spitsheffing? ‘Met dat begrip eerlijkheid kun je zo weinig als je een ander systeem van betalen voor mobiliteit invoert. Is het eerlijk dat zij die al jarenlang dicht bij hun werk wonen nu eindelijk beloond worden? Of is het eerlijk dat zij die ver weg wonen van hun werk nu moeten bijbetalen? Voor beide valt wat te zeggen.’ Is het huidige systeem, veel – en weinigrijders betalen net zo veel motorrijtuigenbelasting – eerlijk?, werpt de vervoerseconoom op.

Een ander betalingssysteem voor mobiliteit dringt zich vanzelf op, weet Verhoef, want de elektrische auto (geen brandstofheffing) dwingt daartoe. Zelf gebruikt hij veel openbaar vervoer, hij heeft geen auto. ‘Ik kan me niet veroorloven om auto te rijden. Mijn werktijd is te duur. In de trein kan ik werken.’

Verhoef vindt dat het openbaar vervoer in Nederland goed functioneert. Hij is geen voorstander van een verlaging van ov-prijzen en vindt wel dat er nog uitbreiding en verbetering mogelijk is. Voor een complete stop op uitbreiding van wegcapaciteit pleit hij niet. ‘Die tegenstelling werpen politici altijd op. Of rekeningrijden of meer asfalt. Onzinnige tegenstelling. Maar we stoppen nu wel heel veel miljarden in asfalt.’

Nóg ergerlijker: ‘De miljarden die we steken in woon-werkvergoedingen waar we helemaal niks mee doen.’ Hij verzekert dat werkgevers graag meedenken en bijdragen aan een andere vorm van betalen voor mobiliteit.

Uitslapen

De echte slag is te maken met de fiets, verwijst hij naar het I&O-onderzoek en naar invoering van een fietsleaseplan. ‘In de fietswereld gaan de technologische veranderingen het hardst. Als je veel investeert in fietsinfrastructuur betaalt zich dat terug. Ook in het woon- werkverkeer.’

Wat is nu die, op Vickrey’s rekenmodel gefundeerde, aanpak om de files op te lossen? ‘Basale economische theorie. Zijn model is wat mij betreft zo dwingend. Toepasbaar voor als een file eerst groeit en dan slinkt. En dat is zo. Dat is niet een proces van een hele dag. Het gaat dus om een tijdstipkeuze. Dat betekent dan weer dat de gedragsaanpassingen die je nodigt hebt heel klein zijn.

‘We raken de files kwijt door iets meer uit te slapen, en dan toch met hetzelfde aantal weggebruikers op dezelfde tijd op het werk te komen. Dat kan als je betalen met tijd vervangt door betalen met geld. Iedereen die weleens met de trechter in de zandbak heeft gespeeld weet dat als de kraan te ver openstaat, het waterpeil stijgt. Als je hem wat zachter zet, daalt het peil. Zo moet je ook naar files kijken.’

Scepsis over rekeningrijden verdwijnt

Een ruime meerderheid van de Nederlanders wil de huidige wegenbelasting inruilen voor een vorm van rekeningrijden. Zelfs veelrijders (meer dan dertigduizend kilometer per jaar) en rechtse kiezers zijn overtuigd voorstander, blijkt uit een representatief onderzoek dat I&O Research heeft uitgevoerd in opdracht van de Volkskrant.

Automobilisten die veel kilometers maken, staan steeds positiever tegenover een vorm van rekeningrijden, blijkt uit onderzoek in opdracht van De Volkskrant. Ook de steun voor een spitstaks neemt toe. De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek op een rij.

Het kabinet-Rutte III zegt zich te verzetten tegen de komst van rekeningrijden. Maar op ministeries wordt al gewerkt aan de mogelijke invoering ervan.

Een voor een worden de bezwaren tegen een serieus onderzoek naar rekeningrijden weggenomen. Het opinie-onderzoek van de Volkskrant is de volgende stap, schrijft de chef van de politieke redactie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden