Vertrouwen kopen

Zou het kader van de American International Group (AIG) toch nog een bonus uitgekeerd krijgen, boven zijn niet onaanzienlijke salaris?...

Het wereldrecord geld zoekmaken vestigen, ’t is per slot van rekening een prestatie die, nadat we van onze verbijstering bekomen zijn, ook onze bewondering verdient. Honderd miljard dollar in een jaar naar de filistijnen: laat het even rustig op u inwerken. Honderd miljard in een jaar, dat is, bij een Amerikaans arbeidsethos, immers twee miljard in de week – en dat is, bij een normale, 40-urige werkweek, zo’n vijftig miljoen per uur.

Er is een tijd geweest dat je ten minste een eskader puike bommenwerpers nodig had om in zo’n korte tijd zoveel schade aan te richten.

Een jaar lang, dag in, dag uit, uur na uur, knetterend van de zenuwen, zo’n bedrag annuleren – en niemand die na een week of wat alarm slaat en zich hardop afvraagt waar hij en zijn collega’s in godesnaam mee bezig zijn. Men zal er toch nog een goed gecoördineerd team voor nodig hebben gehad en een solide arbeidsmoraal: ‘Niet versagen, collega’s, laten we proberen om er voor de lunch nog even een volgende vijftig miljoen doorheen te draaien, wie weet er nog een peilloos ellendig project?’

’t Schijnt dat wij deze razernij te boven kunnen komen door het vertrouwen van het publiek terug te winnen. Zoveel geld kunnen de AIG, ABN Amro of de ING niet blijken te hebben verloren, of Barack Obama en in zijn kielzog Wouter Bos sturen er, met de groeten aan de belastingbetalers, miljarden achteraan om ze weer in het gareel te krijgen.

En dat allemaal om ‘het vertrouwen van de consumenten terug te winnen’. Vertrouwen is het cement van de samenleving. Als het daar, zoals nu, aan schort, staat er meer op het spel dan de economie.

Kun je vertrouwen kopen?

Je kunt het soms verwerven – en, zoals de bankiers weten, ook beschamen.

Maar dan?

Vertrouwen verwerven neemt tijd, het beschamen is een fluitje van een cent – nu ja, van een benijdenswaardige hoeveelheid centen. Het terug te winnen blijkt, ondanks de groteske aanpak, tot nog toe geen vruchten af te werpen. De financiële crisis van verleden najaar is zodoende inmiddels een economische crisis geworden, en alles wijst erop dat zij eerdaags ook een politieke crisis zal worden.

(Het Nederlandse politieke establishment voorziet blijkbaar dat de verliezers van de crisis zich aanstonds massaal tot de Limburgse deeltijdcineast Geert Wilders zullen wenden. En dus worden allerlei sociale wetenschappers ingeschakeld om te verkondigen dat die eigenlijk heel normaal is. Dat is een strategische voorbereidingsmaatregel voor de coalitiebesprekingen van daags na de volgende parlementsverkiezingen, die immers gehouden zullen worden wanneer volgens de voorspellingen de werkloosheid op haar hoogtepunt zal zijn.)

Terug naar de bankiers en het vertrouwen dat zij geroutineerd hebben weggestreept tegen de jaarcijfers; die laatste bepaalden immers de hoogte van hun bonussen, vertrouwen is daarentegen een immaterieel begrip waarvan de prijs in hun ogen hooguit zou kunnen worden vastgesteld in geval van schaarste. Daar wordt de oude zegswijze bewaarheid, dat economen de prijs van alles kunnen berekenen, maar van niets de waarde kennen. De immateriële waarde van het vertrouwen blijkt in geval van tekort een ontzagwekkende prijs te hebben. Vele jaren lang werd er schouderophalend gereageerd op de steevast originele econoom Arnold Heertje, wanneer die erop wees dat iets van onbecijferbare waarde moeilijker te vervangen is dan iets waarvan je zo de prijs kunt vaststellen. Wie deze dagen de rede herleest die hij bij zijn afscheid als hoogleraar hield, moet er de wijsheid van erkennen.

Het is in dat perspectief relevant dat de Amerikaanse president, anders dan onze minister van Financiën, niet alleen het bancair verkeer weer op gang wil helpen door veel geld in de banken te steken, maar er tegelijkertijd een veel breder programma op nahoudt. Wie het vertrouwen terug wil winnen, moet meer doen dan tekorten aanvullen: hij moet het systeem te lijf dat dat vertrouwen beschaamde.

Dat gaat verder dan de economie, veel verder. Denk ter vergelijking terug aan het overrompelende succes dat verleden najaar in Nederland de Rabobank boekte, waarbij spaarders hun geld soms midden in de nacht en contant in de brievenbus van die bank deponeerden. Het vertrouwen dat zij blijkbaar wel in die ene bank stelden, ging niet per se terug op de jaarcijfers, maar op een beeld – het beeld van rechtschapenheid, verantwoordelijkheid en morele autonomie dat de vorige directeur van die bank, Herman Wijffels, in vele jaren had opgebouwd. Let ook op de frequentie waarmee dat begrip, ‘verantwoordelijkheid’, nu ineens in allerlei reclamespotjes voor banken voorkomt.

Complementair aan de gedachte dat de crisis niet met geld is op te lossen, is de sombere overtuiging dat die crisis terecht is. Men kan de ravage gebruiken om drastische veranderingen te bewerkstelligen, zoals Barack Obama probeert. En men kan haar bejegenen als een onvermijdelijke afrekening. In beide gevallen ligt daar de opvatting aan ten grondslag, dat de crisis een voornaam louterend neveneffect zal hebben.

Dus dringt de vraag zich op of het daarbij gaat om een wereldbeeld of om de werkelijkheid. Gaat het om de straf die onvermijdelijk op de zonde volgt en kunnen wij ons leven beteren? Of hebben wij te maken met onontkoombare conjuncturele krachten?

In Berlijn, waar ik dit stukje schrijf, spreek je eigenlijk niemand van boven de 40 die niet al na twee zinnen begint over de crisis van de jaren dertig. Die heeft levenslang het wereldbeeld van hun ouders en grootouders bepaald. De schrijver Hans Magnus Enzensberger houdt de huidige verbouwereerdheid daarom voor het symptoom van ‘een fantastisch geheugenverlies’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden