interviewjet bussemaker

Vertrouwen in overheid enorm gezakt: ‘Coronacrisis, toeslagenaffaire, de formatie: het telt op’

In de afgelopen anderhalf jaar is Nederland verworden tot een ‘laag-vertrouwensamenleving’. Dat concluderen wetenschappers van verschillende universiteiten in een onderzoek naar de maatschappelijke gevolgen van de coronacrisis.

Nick de Jager
De politie botst demonstranten die 'koffie drinken' op het Museumplein in Amsterdam in maart dit jaar – een verkapt protest tegen het coronabeleid.  Beeld EPA
De politie botst demonstranten die 'koffie drinken' op het Museumplein in Amsterdam in maart dit jaar – een verkapt protest tegen het coronabeleid.Beeld EPA

De onderzoekers peilden op vijf meetmomenten in de pandemie het vertrouwen van de bevolking in de politiek, gezondheidsinstanties, de media en in elkaar. Op bijna alle fronten – vooral bij politici – zagen zij dalingen. Volgens voormalig minister Jet Bussemaker, betrokken bij het onderzoek, is de ontwikkeling zorgelijk. ‘We weten dat vertrouwen te paard gaat en te voet komt’, zegt de hoogleraar wetenschap, beleid en maatschappelijke impact (LUMC).

Wat geeft Nederland het karakter van een ‘laag-vertrouwensamenleving’?

‘Op verschillende terreinen zien we over de afgelopen anderhalf jaar een enorme afname van het vertrouwen. Nog maar 29 procent van de burgers vertrouwt de landelijke overheid, dat was 69 procent. Het vertrouwen in de lokale overheid is van 60 procent gezakt naar 37 procent. De coronacrisis, de toeslagenaffaire, de kabinetsformatie, het telt allemaal bij elkaar op. Zulke dalingen in zo’n korte periode, dat is echt uitzonderlijk. Ook de media en instanties als het RIVM en de GGD worden minder vertrouwd dan aan het begin van de coronacrisis.’

Oud-minister Jet Bussemaker naast directeur Van Gogh Museum Axel Rüger. Beeld ANP
Oud-minister Jet Bussemaker naast directeur Van Gogh Museum Axel Rüger.Beeld ANP

Bij een ‘laag-vertrouwensamenleving’ denk je eerder aan een land als Roemenië, waar een deel van de bevolking denkt te overlijden bij het nemen van het vaccin. Is dat vergelijkbaar met de situatie in Nederland?

‘Niet helemaal, ook omdat de percentages hier gekelderd zijn in anderhalf jaar, en daar al langer laag zijn. Maar we hebben zeker geen reden om onszelf op de borst te slaan. De cijfers baren mij ernstige zorgen.

‘Om beleid te maken heb je legitimiteit van de burgers nodig, anders zijn zij niet geneigd zich ertoe te verhouden. Ook hier zie je door het wantrouwen polarisatie in de samenleving. Die 30 procent die de overheid niet meer vertrouwt, vindt informatie die zijn gelijk bevestigt op sociale media. Dat leidt weer tot verdere verwijdering van de politieke besluitvorming.’

Volgens uw onderzoek hebben het RIVM, de GGD en de media minder geloofwaardigheid verloren dan de politiek. Tonen uw bevindingen een maatschappelijk of een politiek probleem?

‘Allebei. Op zoveel fronten zien we een afname, dat je ook moet spreken van een maatschappelijk probleem.’

Mensen kwamen voor de pandemie ook minder vaak in aanraking met de GGD’s en het RIVM. Is het niet logisch dat het vertrouwen in zulke instanties slinkt, gedurende zo’n complexe en langdurige gezondheidscrisis?

‘In crises is vaak juist sprake van rally ‘round the flag: in de zoektocht naar leiderschap neemt het vertrouwen in de politiek en instanties juist toe. Dat zag je hier ook, aan het begin. Per definitie hoeft het vertrouwen dus niet te kelderen.

‘Wij hoorden uit onze focusgroepen dat veel mensen moeite hebben met het wisselende beleid, en de communicatie daarover. Bij bijvoorbeeld vaccins denk ik dat daar een oorzaak ligt van het kelderende vertrouwen. Sommige mensen hadden niet het gevoel dat hun zorgen serieus werden genomen. Dat leidt dan tot het kelderen van vertrouwen, niet zo zeer dat instanties vaker in beeld zijn.’

Hoe kunnen overheden en instanties het vertrouwen van de burger terugwinnen?

‘Het vraagt een enorme inspanning. De kans dat mensen zich nu nog door de overheid laten overtuigen om een vaccin te nemen, is buitengewoon gering. Een persconferentie van de premier gaat geen verschil meer maken. Maar je ziet dat bijvoorbeeld huisartsen nog wel worden geloofd. Zulk vertrouwen op persoonlijk niveau kun je inzetten, waar dat mogelijk is.’

Stel dat u een minister zou zijn in een volgend kabinet, wat zou uw eerste stap zijn op dit gebied?

‘Dat laat ik graag over aan de mensen die nu met elkaar formeren. In algemene zin denk ik dat politici het niet moeten laten zien met woorden, maar met daden. Met alleen mooie beloften zijn mensen niet bereid dat vertrouwen terug te geven.

‘En dan hebben we het nu over corona, omdat ons onderzoek zich op de maatschappelijke gevolgen daarvan toespitst. Maar voor de slachtoffers van de toeslagenaffaire geldt het misschien nog wel in het kwadraat.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden