Vertrek president Rwanda bedreigt fragiel evenwicht

Het vertrek van president Bizimungu in Rwanda zet de verhouding tussen Tutsi's en Hutu's opnieuw op scherp. De Hutu-president die zich verzette tegen de moord op de Tutsi's-minderheid in 1994, had grote symbolische betekenis voor verzoening....

Van onze correspondent Kees Broere

Er is absoluut geen sprake van een crisis', zei donderdag een Rwandese politicus. De straten van de hoofdstad waren toen, midden op de dag, al opvallend verlaten. Wie op het werk was, twijfelde of hij nog naar huis kon. Wie thuis was, bleef dat ook. Aan geruststellende woorden had even niemand enige boodschap.

Officieel was toen nog onbekend dat president Pasteur Bizimungu was afgetreden. De staatsradio had slechts gemeld dat het parlement in speciale zitting bijeen zou komen. Maar via Radio Trottoir had iedereen het nieuws reeds vernomen. Bijna zes jaar na de genocide leek Rwanda opnieuw langs de rand van de afgrond te gaan.

Wie iets wil begrijpen van de spanningen die elke politieke crisis in het kleine Midden-Afrikaanse land oproept, moet ook terug naar de volkenmoord van 1994, die fatale honderd dagen die aan minstens 500 duizend Tutsi's en gematigde Hutu's het leven hebben gekost. De genocide zelf mag achter de rug zijn, de gevolgen ervan zijn bij een zwaar getraumatiseerde bevolking nog dagelijks merkbaar.

De sterke man van Rwanda, vice-president, minister van Defensie en inmiddels ook waarnemend president Paul Kagame, vatte het onlangs treffend samen. Het land, zo zei hij, maakt een 'fragiele overgangsfase' door. Aan de oppervlakte is het rustig, maar veel direct daaronder valt te betitelen als instabiel. Morgen kan alles anders zijn, kan ook het somberste scenario werkelijkheid blijken.

Na de genocide zijn in eigen land de tegenstellingen tussen de Hutu-meerderheid en de Tutsi-minderheid allesbehalve verdwenen. Officieel mag niet meer in termen van 'etnische groep' worden gedacht en gehandeld. Van direct geweld tussen beide is doorgaans ook geen sprake. Maar vroegere daders en slachtoffers weten precies hoe weinig speelruimte zij elkaar te bieden hebben.

In dat verband was de positie van president Bizimungu juist een zeer belangrijke. Hij mocht dan bekendstaan als 'ongeleid projectiel' en zelfs zware verdenkingen van corruptie met zich meedragen, als Hutu die zich actief tegen de volkenmoord had ingezet, en met de Tutsi Kagame 'naast' zich, speelde hij een belangrijke symbolische rol bij de wederopbouw en het verzoeningsproces in Rwanda.

Het 'gewone publiek' zal het vertrek van Bizimungu dan ook zien in termen van een verdere 'splitsing' tussen Hutu's en Tutsi's', verklaarde een buitenlandse waarnemer. Het is niet voor het eerst dat Hutu's in de overgangsregering van Rwanda het onderspit hebben gedolven. 'Dit is geen staatsgreep', zei een westerse diplomaat dan ook, 'maar zal wel voor enorm veel ophef zorgen.'

Dat geldt ook binnen de internationale gemeenschap, bijvoorbeeld bij de donoren die door het uiterst arme Rwanda eigenlijk niet gemist kunnen worden. Al vóór het opstappen van Bizimungu is de leiding van het land te kennen gegeven dat de sympathie voor Rwanda aan het afnemen is. 'Het genocide-krediet is aan het slijten', aldus een Nederlandse topdiplomaat die het land onlangs bezocht.

Het beste voorbeeld hiervan is de opstelling van de VS, sinds de genocide Rwanda's belangrijkste westerse bondgenoot. De Amerikanen zijn nog steeds bereid het land militair te helpen bij de verdediging van zijn grenzen tegen de Interahamwe, de Hutu-militie voor wie de volkenmoord een onafgemaakte agenda is.

Maar politiek krijgt het eigenzinnige Rwandese bewind steeds minder Amerikaanse steun. Bij andere westerse landen is een vergelijkbaar proces te bespeuren, zeker ook als het gaat om Rwanda's bemoeienis met de rebellie in het oostelijk buurland Congo-Kinshasa, waar behalve de veiligheid ook economisch gewin een grote rol speelt.

Waarnemend president Paul Kagame weet zowel sympathie op te wekken als te verspelen. Toch is hij voor het buitenland nog steeds de man die, al was het bij gebrek aan beter, de vele middelpuntvliedende krachten in het land mogelijk kan bezweren. Na de val van Bizimungu moet nu blijken of Kagame het land overeind kan houden. Na zes jaar is dat de zwaarste last op de schouders van Rwanda's sterke man.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden