Verstrikt in eindeloze geruchten

België gaat ten onder aan samenzweringsdeskundigen, complotdenkers doen een toch al broos koninkrijk wankelen.Chris de Stoop verdiepte zich in de kwaal, maar zaken verhelderen doet hij niet....

België lijkt een land van achterdocht. Wat er ook gebeurt, ten goede of ten kwade, het is altijd vooraf bedisseld in politieke achterkamertjes of in de geheime burelen van een of andere maffia. Nergens, hoor je, wordt meer gecomplotteerd dan in het sinds kort zeer wankele koninkrijk. De argwaan grenst er aan paranoia. Geen Vlaming vertrouwt een Waal, geen socialist een liberaal; alle allochtonen zijn criminelen, alle Vlamingen zijn racisten.

In Het complot van België ontrafelt Chris de Stoop, die als enige Vlaming is genomineerd voor de AKO Literatuurprijs, die cultuur van paranoia en complottheorieën. Aan de hand van drie waargebeurde en ontluisterende verhalen, die hij in zijn boek als een patchwork van misselijkmakende gebeurtenissen heeft vervlochten, ‘reconstrueert’ en ‘deconstrueert’ hij dat haast ongrijpbare universum en kluwen van complotdenkers. In het eerste deel, ‘reconstructie’, zet hij de feiten een voor een op een rij; in het tweede, ‘deconstructie’, probeert hij die vermeende samenzweringen te ontmaskeren.

De Stoop schrijft literaire en verhalende non-fictie. Hij gaat als nuchtere onderzoeksjournalist op zoek naar de feiten en notuleert ze vervolgens als een romanschrijver. De mensen die hij tijdens zijn journalistieke werk ontmoet, worden karakters, romanpersonages in vertellingen waarmee hij een in zijn ogen scherpere diagnose kan maken van de benarde ‘mentale toestand’ waarin België verkeert.

In de jaren negentig werd hij op de redactie van het weekblad waar hij voor werkt, door een labiele jonge en tengere vrouw bestookt met complottheorieën over een ‘Belgische rode maffia’. Nina H., ‘mijn kleine, liever stalker’, achtervolgde hem met eindeloos veel brieven en telefoontjes. Ze bezorgde De Stoop een correspondentie van tienduizenden bladzijden, waarin hij als onderzoeksjournalist de oplossing kon vinden voor alle gruwelijke schandalen die het land teisteren.

Ze stuurde hem ook fotoalbums en persoonlijke, zelfs intieme spullen. Cruciale bewijzen stopte ze in een groot pak en verzegelde het met gesmolten kaarsvet, dat ze vermengde met enkele schaamharen en gynaecologisch vocht. De Stoop bewaarde de hele rimram, die enorme stapel enveloppen, in het bezemhok. Toen hij jaren later aan Nina H. dat hok op de redactie toonde, bleek dat hij haar correspondentie nooit gelezen had. In één verwoestende klap brak haar hele grandioze wereld in stukken.

Dat verhaal over de paranoia van Nina H. fungeert als een soort ‘paradigma van de Belgische achterdocht’. De Stoop ontmoette de vrouw voor het eerst in april 1994, toen in Rwanda het vliegtuig van president Habyarimana was neergeschoten en de Hutu-extremisten de Tutsi-minderheid aan het uitmoorden waren. Hij had wat anders aan zijn hoofd dan een dolgedraaide vrouw. In Rwanda, waar hij voor zijn weekblad reportages ging maken, zijn tweede waargebeurde verhaal, stootte hij op echte samenzweringen: de geplande of op zijn minst getolereerde genocide, de moord op tien Belgische para’s die volgens Rwandese complottheorieën het presidentieel vliegtuig zouden hebben neergeschoten, en de smadelijke eenzijdige terugtrekking van de Belgische troepen die toen de ruggengraat vormden van de VN-vredesmissie. België liet Rwanda los. Dat was, volgens De Stoop, ‘een misdaad tegen de menselijkheid’. Hij ging op zoek naar het waarom van die criminele, immorele beslissing. Was het een politiek complot?

Algauw botst hij, tijdens zijn onderzoek naar de moorden in de psychiatrische inrichting van Ndera (waaruit toen alleen Belgen werden geëvacueerd en waar honderden Rwandezen aan de moorddadige milities werden uitgeleverd) op de archieven van de Broeders van Liefde. In 1968 had die congregatie in Rwanda een psychiatrisch ziekenhuis gebouwd. Het voert De Stoop naar zijn eigen verleden, de herinneringen aan zijn nonkel André die in een Belgische inrichting van diezelfde congregatie aan de meest barbaarse praktijken van de psychiatrie werd overgeleverd. Dat is zijn derde verhaal.

Steeds meer beseft de onderzoeksjournalist – ‘De Kapstok’, zegt Nina H. – dat de feiten voortdurend worden gekleurd en dat de genocide, een van de ergste misdaden uit de geschiedenis, verworden was tot een polemiek tussen complotdenkers. In de kranten verschenen stukken van ‘believers’ en ‘non-believers’. Wie kun je nog geloven?

België gaat ten onder aan ‘samenzweringsdeskundigen’. De instinctieve achterdocht maakt het land kapot. Zowel de waanzinnige verhalen van Nina H., als de gebeurtenissen in Rwanda of de in dossiers vastgelegde pijniging van zijn nonkel André in de inrichting, leiden tot een voor een gerenommeerde onderzoeksjournalist onthutsende conclusie: het is uiteindelijk haast onmogelijk om te weten wat waar is en wat niet.

Het boek brengt Hugo Claus’ roman De Geruchten in herinnering. ‘Er is geen rechtvaardigheid meer in de wereld, zelfs niet in België’, verzuchten de roddelkonten van het Café De Doofpot. De commissaris, die er ook bij is, haalt zijn schouders op. ‘Mannekes toch, dat ge maar een honderdste moest weten van wat ik weet, ge zoudt anders spreken. Maar ik mag niet.’ Anders dan in het proza van Claus heeft journalist De Stoop postmodern zitten puzzelen met die drie verhalen. Het betoog over de fundamentele Belgische achterdocht, die het land verscheurt, komt niet helemaal uit de verf. Het is geen analyse van het Belgische complot, het is te anekdotisch, te veel ‘geruchtenstroom’.

Wat De Stoop had willen ontmaskeren, de waanideeën van Nina H. over de ‘rode maffia’ en de leugens over de Rwandese genocide, is nog complexer geworden: we leven in een staat van totale paranoia. Maar misschien is juist die conclusie, die De Stoop al in het motto van zijn boek suggereert, de kern van Het complot van België: we komen nooit te weten wat werkelijk is gebeurd en waarom het zó is gegaan.Paul Depondt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden