Verstrikt in de fuik van de swap

Banken hebben ook aan ondernemers grootschalig rentederivaten verkocht, met schadelijke financiële gevolgen. De instellingen hebben zich daarbij niet aan de regels gehouden, zeggen advocaten en ook rechters. Een nieuwe financiële affaire dreigt.

Folkert Weistra kende zijn ABN Amro-bankier in Leeuwarden al jaren. Als mede-eigenaar van accountantskantoor Weistra & Van der Meer deed hij al meer dan vijftien jaar zaken met de bank waar een 'afspraak een afspraak was'. Als hij de directeur van de bank toevallig in het centrum van de stad tegenkwam, groetten ze elkaar en als het even kon, maakten ze een praatje. Vertrouwen, daarop was zijn relatie met ABN Amro gestoeld. Weistra's kijk op het bankiersvak zou echter ingrijpend veranderen toen hij te maken kreeg met een voor hem exotisch bancair product: de renteswap.


Weistra & Van der Meer draaide goed en toen de huur van het kantoor in 2005 afliep, was voor Weistra het moment aangebroken in een eigen pand te investeren. Hij liet zijn oog vallen op een stuk grond in het plaatselijke businesspark en was met zijn gewaardeerde bankdirecteur aan tafel gaan zitten voor een lening van een kleine negen ton. Omdat Weistra een ondernemer is die niet graag voor verrassingen wordt gesteld, moest de lening tegen een vaste rente zijn en voor een langere periode. Die kon ABN Amro wel leveren. Weistra: 'Een schriftelijke bevestiging was niet eens nodig.'


De bank kwam met een hypotheekaanbieding voor een periode van vijftien jaar. Er was alleen één detail waarmee Weistra nog akkoord diende te gaan: hij moest ook een renteswap afnemen. Ook al had Weistra een solide financiële achtergrond, kennis van zulke financiële derivaten had hij niet. Weistra kreeg te maken met 'een specialist van treasury' uit Zwolle, die hem uitlegde dat hij met een swap de variabele rente op zijn lening ruilt tegen een vaste rente met de bank (zie kader 'Wat is een renteswap?'). Het idee dat een swap ook risico's met zich meebracht, werd hem niet duidelijk - wat de Friese accountant vooral aansprak, waren de vaste rentelasten. 'Dat was het enige wat me interesseerde, wij speculeren niet.' Weistra tekende voor akkoord, waarna de bouw van het nieuwe pand kon beginnen.


Deutsche Bank

Alles verliep jarenlang naar wens, totdat in 2010 Deutsche Bank - die Weistra als klant van ABN Amro had overgenomen - plotseling de opslag op de lening verhoogde van 0,8 naar 2,25 procent. Zijn rentelasten stegen daarmee met 10 duizend euro per jaar. De Fries kon zijn ogen niet geloven. Hoe bestond het dat een bank waarmee hij duidelijke afspraken had gemaakt over een vaste rente, zomaar die rente verhoogde?


De accountant kreeg te horen dat de dekking voor de lening onvoldoende was. Hij protesteerde fel. Niet alleen zou die swap hem juist beschermen tegen renteverhogingen, de afzonderlijke holdings van drie directeuren van het kantoor stonden ook nog eens met z'n allen garant. Weistra: 'Het was het best gedekte pand op het westelijk halfrond en omstreken.'


Hij ontbood de bankiers op zijn kantoor, maar ze hielden voet bij stuk: de eenzijdig opgelegde verhoging kon niet ongedaan worden gemaakt. Toen brak er iets bij de Fries. Woedend zette hij 'de koekenbakkers' van Deutsche Bank buiten de deur en beëindigde onmiddellijk de lening en de bijbehorende renteswap.


Daarmee escaleerde het probleem. Want Deutsche Bank pikte de opzegging niet en claimde vervolgens ruim 126 duizend euro van het kantoor. Weistra snapte niet wat hem overkwam.


Wat bleek het geval? De swap die hem had moeten beschermen tegen rentestijgingen, bleek een prijzige component te bevatten zodra de marktrente zou dalen. En dat was sinds 2009 gebeurd. De variabele rente was onder het niveau van de vaste rente ('swaprente') gezakt, waardoor de swap een 'negatieve waarde' voor Weistra kreeg. Gevolg was dat de bank graag nog even het verschil tussen de variabele en de vaste rente wilde ontvangen, berekend over de resterende looptijd van de renteswap. Weistra was daarvan niet op de hoogte en belandde met Deutsche Bank voor de rechter.


De zaak van accountant Weistra staat niet op zichzelf. Niet alleen woningbouwcorporaties als Vestia, (semi-) overheden en grote ondernemingen hebben zich verslikt in rentederivaten, vele duizenden kleine en middelgrote ondernemingen (zie kader 'Hoeveel swaps zijn er?') zitten opgescheept met deze riskante producten. Wat voor ondernemers leek op een bescherming tegen hogere lasten, is vaak een blok aan het been met schadelijke financiële gevolgen. Want van de onderliggende lening kun je wel afkomen, maar van de renteswap niet - tenzij een (grote) afkoopsom wordt betaald.


Een renteswap bleek vooral geen garantie tegen een hogere rente. Alle grote banken hebben na 2008 eenzijdig de opslag op debetrentes sterk verhoogd.


Oud-bankier Frank Wijn, die ondernemers financieel adviseert, verbaast zich over deze praktijk. 'Banken geven nauwelijks onderbouwing voor deze verhoging van de liquiditeits- of markttoeslag. Je krijgt een standaardbrief en dat is het.'


Ondernemers klagen dat banken hen nauwelijks hebben voorgelicht over de risico's van de swaps. 'Over de gevolgen van een negatieve waarde is mij niets verteld', zegt ondernemer Koen, die uit angst voor represailles van zijn bank anoniem wil blijven. 'Het is op een vrijdagmiddag na een telefoontje in orde gemaakt, een week later kreeg ik de documentatie. Toen bleek dat ik er al aan vastzat. Als de risico's me eerder waren uitgelegd, had ik nooit een swap genomen.'


Banken ontkennen dat er slecht is voorgelicht. 'Het is beleid van ING dat klanten, alvorens een derivatentransactie wordt aangegaan, worden geïnformeerd over de werking van de renteswap', laat ING weten. ABN Amro: 'De risico's worden wel duidelijk uitgelegd.'


De problemen die rentederivaten opleveren, zijn ernstig, stelt Robin Litjens, assistent-professor financial accounting aan Nyenrode Business Universiteit. 'Kopers van een bedrijf willen die swaps vaak niet overnemen, omdat ze zelf de zaak goedkoper kunnen financieren. Mkb-bedrijven kampen daardoor met opvolgingsproblemen. Onderschat niet hoeveel economische schade dit veroorzaakt.'


Ter illustratie een steekproef die Litjens in september vorig jaar hield onder ziekenhuizen. Daaruit kwam naar voren dat swaps van die instellingen een negatieve waarde hadden van 500 miljoen euro. 'Nu de rente verder is gedaald, is dat het dubbele', stelt hij. 'De ellende voor het bedrijfsleven is een veelvoud hiervan.'


De manier waarop banken de renteswaps aan de man brachten en de opslag opdreven, zijn dan ook aanleiding voor een toenemend aantal juridische procedures, blijkt uit een rondgang langs advocaten. 'Het probleem is wijdverbreid', zegt de Amsterdamse advocaat Hendrik-Jan Bos, die naar eigen zeggen zo'n veertig ondernemers bijstaat.


Ook zijn collega Rik Harmsen uit Zeist heeft een groeiend aantal cliënten met swaps. 'Vanaf midden vorig decennium zie je weinig financieringsvoorstellen voor het mkb zonder rentederivaten.' De Nijmeegse advocate Chantal van den Borne zegt zich te beraden op een collectieve procedure tegen de banken.


De gang naar de rechter is verre van kansloos, oordeelt hoogleraar financieel recht Danny Busch van de Radboud Universiteit Nijmegen, die zich specialiseert op dit terrein. 'Het is redelijk dat je de swap ook zou moeten kunnen opzeggen als je de lening aflost. Nu loopt je als ondernemer in de fuik van de swap. De bank denkt: de klant zal de renteopslagverhoging wel slikken.'


Hoewel het juridisch geen uitgemaakte zaak is, denkt Busch dat banken zich niet achter hun standaardclausules kunnen verschuilen. De rechtbank Dordrecht vindt dat ook en oordeelde vorig jaar al dat Rabobank bij de verkoop van swaps fatsoenlijk advies had moeten geven. Banken kunnen zich niet zomaar verstoppen achter de kleine letters.


Prachtige handel

Midden jaren negentig van de vorige eeuw was ABN Amro de eerste Nederlandse bank die de innovatieve renteswaps ook aan het mkb ging verkopen. Tien jaar later kwam de verkoop in een stroomversnelling. Derivatenspecialist Jeroen Willems van ICC Consultants begrijpt wel waarom. 'We zien geregeld absurd hoge marges op rentederivaten. Probleem is dat de ondernemer niet weet wat de inkoopprijs van een swap voor de bank is, de marge zit versleuteld in het product. Zelfs voor semiprofessionele partijen is het lastig te doorgronden. Gevolg is dat naarmate de professionaliteit van de ondernemer afneemt, de marge voor de bank toeneemt.'


Een oud-Rabobank-bankier die niet met naam wil worden genoemd, heeft de verkooppraktijk van dichtbij meegemaakt. Hij vertelt dat er bij Rabobank vanaf 2005 fors is geïnvesteerd in het zogeheten onderdeel financiële logistiek, waarlangs de meer geavanceerde producten met hoge provisies hun weg naar zakelijke klanten vonden. 'Op de verkoop van swaps werd en wordt zwaar ingezet en dat is niet voor niets. De provisies die bij het sluiten van een deal worden uitgekeerd zijn enorm, het is prachtige handel voor de bank.'


De oud-bankier zegt dat ook de kleine kantoren goed verdienen door swaps aan kleinere bedrijven te verkopen. 'Vanaf een krediet van 1 miljoen euro werd het interessant. De provisies kwamen ook lokaal terecht en dat werd gevierd. De verkoper werd op een stoel gezet en er was gebak als er een mooie swap was verkocht. Mensen die de swaps goed verkochten, ontvingen daarvoor natuurlijk ook weer bonussen. Hier wrong de bank zich in bochten, want in de cao waren de bonussen gemaximeerd. Maar daarmee werd de hand gelicht.' Rabobank ontkent dat er apart bonussen zijn gegeven voor de verkoop van renteswaps.


Groot-Brittannië

In Groot-Brittannië hebben dezelfde, door provisie gedreven verkooppraktijken plaatsgevonden. De affaire laaide daar vorig jaar al op. Actiegroep Bully-Banks, bij wie duizenden gedupeerden zijn aangesloten, heeft becijferd dat het de ondernemers gemiddeld bijna een half miljoen euro kost om van een swap af te komen. Financieel toezichthouder FSA heeft hard ingegrepen en de banken gedwongen opening van zaken te geven. In afwachting van de uitkomsten zijn de grootste Britse banken verplicht gesteld meer dan 2 miljard pond (2,5 miljard euro) opzij te zetten voor compensatie van gedupeerden. De FSA schat dat er sinds 2001 zo'n 40 duizend rentederivaten bij het mkb zijn weggezet.


September vorig jaar werd bekend dat de Autoriteit Financiële Markten (AFM) onderzoek doet naar de Nederlandse situatie. Zij doet daarover vooralsnog geen uitspraken. Hoogleraar Busch denkt dat er meer juridische procedures zullen volgen als de eerste resultaten 'bemoedigend' zijn. Ook ziet hij kansen voor een massaclaim tegen de banken, omdat de contracten sterk op elkaar lijken.


Gewonnen

Dat die claims een goede kans maken, blijkt uit de zaak die Deutsche Bank tegen Weistra aanspande. De bank kan grotendeels naar het geclaimde bedrag fluiten, zo heeft de rechtbank te Leeuwarden in maart besloten. Deutsche Bank heeft haar zogeheten zorgplicht geschonden door het eenzijdig verhogen van de renteopslag.


Bovendien bepaalde de rechter dat het onredelijk is dat Weistra wel de lening vervroegd mag aflossen zonder boete, maar dat hij niet afkan van de aan de lening gekoppelde renteswap, zonder ruim een ton 'boete' te moeten betalen.


Hoogleraar Busch ziet in de uitspraak een overwinning voor de klant. 'Dit gaat voor banken juridisch niet de goede kant op.'


Zo lijkt de Nederlandse financiële wereld in navolging van de Britse zich op te maken voor een nieuwe affaire in de financiële sector.


Eric Smit en Jan-Hein Strop zijn werkzaam bij journalistiek bureau Follow the Money.

REACTIES BANKEN

De commentaren van ABN Amro, ING, Deutsche Bank en Rabobank zijn eensluidend. De banken stellen dat de renteswap een 'normaal product' is met 'normale marges'. Klanten zijn volgens de banken goed voorgelicht, ze benadrukken het 'belang van de klant'.

Op ING na erkennen ze het bestaan van ontevreden klanten en van juridische procedures (ING geeft daarop geen commentaar), maar niet meer dan bij andere financiële producten het geval is. Ze ontkennen dat renteswaps op grootschalige wijze aan de man zijn gebracht en dat er specifieke bonussen voor werden uitgekeerd.

WAT IS EEN RENTESWAP?

Een renTeswap IS EEN RENTEderivaat waarbij de klant zijn variabele rente op zijn lening 'ruilt' tegen een vaSte rente met de bank. De bank 'betaalt' de variabele rente aan de klant, die op zijn beurt de vaste rente aan de bank betaalt. Zo beschermt de onderneming zich tegen een stijging van de variabele rente. WAnt als die stijgt tot boven het niveau van de afgesProken vaste rente ('swaprente') komt dat voor rekening en risico van de bank. De swap is voor de klant dus alleen gunstig zolang de variabele rente hoger ligt dan de vaste swaprente. Als de variabele rente lager is dan de swaprente, betaalt de leningnemer immers meer dan hij zou hebben betaald zonder swap. Door de financiële crisis is de variabele rente gedaald tot ver onder het niveau van de vaste rente van swaps die voor de crisis zijn verkocht. Die hebben een 'negatieve waarde' voor de klant. Bij vervroegde aflossing van de lening komt de klant niet zonder (hoge) afkoopkosten af van het product. De bank rekent namelijk het verschil tussen de variabele en vaste rente voor de resterende duur van de renteswap door aan de klant.

HOEVEEL SWAPS ZIJN ER?

Hoeveel mkb-bedrijven een renteswap hebben, is moeilijk vast te stellen. Dat komt doordat renteswaps zogeheten over-the-counter-derivaten zijn: de transactie komt direct tot stand tussen twee partijen zonder tussenkomst van een beurs of toezichthouder. Er is dan ook geen centraal register waarin de transacties worden bijgehouden. De enige die precieze cijfers hebben, zijn de grote banken. Die geven geen inzicht. De financiële toezichthouders AFM en De Nederlandsche Bank zeggen beide niet te weten hoeveel ondernemers een swap hebben. Zelfs een grove schatting willen zij niet maken. Dat de swaps een opmars hebben gemaakt, is zeker. Banken zijn zo'n tien jaar geleden begonnen de renteswaps agressief aan de man te brengen. Swap-kenner Jeroen Willems van ICC Consultants schat dat van alle financieringen van 1 miljoen euro of meer, driekwart vergezeld gaat van een rentederivaat. In Groot-Brittannië schat de toezichthouder FSA dat er zo'n 40 duizend swaps zijn verkocht, op 4,8 miljoen ondernemingen. Als dit getal wordt losgelaten op het Nederlandse bedrijfsleven (1,2 miljoen ondernemingen) hebben ongeveer 10 duizend ondernemers een renteswap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden