Verslechterde de krant de situatie in Blijf-van-mijn-lijfhuizen?

Ombudsvrouw Annieke Kranenberg

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak. Een journalist is activist noch volksvertegenwoordiger, maar de verwachtingen zijn soms hooggespannen.

Artikel 'Vrouwen ontvluchten opvanghuis' van woensdag 9 september 2015.

Het komt niet vaak voor dat verschillende kampen uit een verhaal de Volkskrant een bepaalde vorm van nalatigheid verwijten. Dat is wel het geval bij het artikel 'Vrouwen ontvluchten opvanghuis' over misstanden bij Blijf Groep in Heemskerk, oftewel een blijf-van-mijn-lijfhuis waar mishandelde vrouwen verblijven. Er was sprake van prostitutie en slechte hygiëne, vrouwen voelden zich er onveilig en onder druk gezet. Het artikel verscheen reeds 9 september in de krant, maar de naweeën zijn nog lang niet uitgewerkt.

Vorige week kreeg de betrokken journaliste een tik op de vingers in een rapport over de opvang in Heemskerk. Waarom had zij tijdens haar onderzoek niet eerder alarm geslagen? De verantwoordelijk wethouder in Haarlem nam die kritiek over, zij het implicieter. Hij stelde tevens vast dat de 'vermeende misstanden' in het rapport worden 'weerlegd, danwel genuanceerd'.

Een recente klacht van de oprichtster van Femmes for Freedom (FFF), die zich inzet voor de vrouwen die Blijf Groep in Heemskerk 'ontvluchtten', is van een heel andere orde. Haar verwijt treft niet de journaliste, maar de hoofdredactie. Die zou de situatie van de vrouwen hebben verslechterd door bepaalde informatie uit de krant te houden.

Het stuk van 9 september was namelijk een fors afgeslankte bewerking van eerdere versies waarin huidige en oud-bewoners - vier on the record en drie anoniem - uitgebreid werden opgevoerd. Gedurende drie maanden had de verslaggeefster het vertrouwen met de bronnen weten op te bouwen. Ze kon de locatie niet bezoeken, maar een klokkenluidster leverde onder andere geluidopnames van gesprekken met maatschappelijk werksters. Daarnaast onderhield de journaliste contact met FFF, die de instelling wel bezocht om voedselpakketten en luiers te brengen. Later kwamen daar raadsleden en een Kamerlid bij.

Het onderzoek was nog niet klaar toen het journalistieke proces in een stroomversnelling raakte, omdat een aantal bewoners hals over kop was vertrokken. De journaliste wilde snel publiceren, ze vreesde dat andere media ermee aan de haal zouden gaan. Bovendien rekenden de vrouwen op het stuk. Het moedigde hen aan om door te gaan, vertelt de FFF-oprichtster.

De journaliste dacht dat ze sterk materiaal had, maar kwam dat op anderen ook zo over? Ze schreef een verhaal vanuit het perspectief van de vrouwen, om te bezien of het de geloofwaardigheidstoets kon doorstaan. Op dat moment had een leidinggevende op de rem moeten trappen en de vraag moeten stellen: waarom gebeuren die misstanden, waar staat dit verhaal voor?

Het onaffe onderzoek was het vertrekpunt voor vragen aan Blijf Groep, waardoor de zaken meteen op de spits werden gedreven. Het wederhoor ontaardde in langdurig getouwtrek, waarbij Blijf Groep een advocaat inschakelde, juridische stappen overwoog, veel ontkende (intimidaties, dreigen met het afpakken van kinderen), maar ook een aantal zaken erkende en meteen liet onderzoeken (er waren gevallen van prostitutie bekend en de GGD concludeerde dat de hygiëne niet alarmerend, maar wel ondermaats was).

De instelling overlegde eveneens een handgeschreven briefje van een teruggekeerde vrouw, die haar medewerking aan de publicatie introk. Ze had de klokkenluidster willen helpen, maar zag nu in dat dit fout was. De oprichtster van FFF en de klokkenluidster zagen hierin een voorbeeld van intimidatie, Blijf Groep verklaarde dat het vrijwillig was. De journaliste kon geen contact meer met haar krijgen, de hoofdredactie kon onmogelijk vaststellen hoe het werkelijk zat. Dat gold voor meer aantijgingen.

Het verhaal werd meermaals uitgesteld en herschreven door verschillende leidinggevenden. Het uiteindelijke verhaal stond tien dagen later dan gepland in de krant en was ontdaan van de persoonlijke verhalen. De journaliste wilde er haar naam niet meer aan verbinden.

De FFF-oprichtster beticht de hoofdredacteur van 'journalistieke lafheid'. Ze vermoedt dat hij is bezweken onder juridische druk. Ik heb daarvoor geen aanknopingspunten kunnen vinden in de mailcorrespondentie tussen de hoofdredactie en de advocaat van Blijf Groep. Ervaringen met eerdere onderzoeksverhalen spreken dit ook tegen. De redactie heeft voor hetere vuren gestaan en moeten opboksen tegen veel machtiger opponenten en hun advocaten.

'Als er sprake is van een knalharde misstand die de autoriteiten proberen te verdoezelen, gaan we volop in de aanval', zegt de hoofdredacteur. 'Dit was een etterende situatie, waarbij de beschuldigingen en ontkenningen niet precies te wegen waren door de redactie, maar wel duidden op ernstige spanningen.'

De FFF-oprichtster neemt het de redactie ook kwalijk dat de klachten van de vrouwen nu niet meer serieus worden genomen door andere partijen, die verwijzen naar het niet publiceren van bepaalde aantijgingen: de krant vond het toch ook niet geloofwaardig? Voor de redactie kan dit geen argument zijn wel of niet te publiceren, zij moet haar eigen afweging maken. Wel lijkt mij zo'n reactie, verwijzend naar het niet publiceren van de krant, onverstandig. Het feit dat de redactie beschuldigingen niet overtuigend kan brengen, betekent niet dat ze deze ongeloofwaardig vindt. Dat is iets anders.

Het verwijt dat de journaliste de instanties of de gemeente had moeten waarschuwen (ze wordt in een adem met de raadsleden genoemd), snijdt geen hout. Journalisten moeten hun bronnen beschermen. Hier gaat het bovendien om kwetsbare vrouwen, die afhankelijk zijn van de instelling die hen - zo luidt het verwijt - niet wil horen en monddood wil maken. Los van de vraag wie er gelijk heeft, verkeren zij hoe dan ook in een underdogpositie.

Een journalist is activist noch volksvertegenwoordiger. Die grenzen heeft de redactie weten te bewaken, maar het uiteindelijke verhaal was niet goed. De vrouwen kwamen er nu wel heel bekaaid af en de verbreding - waar staat het voor? - bleef onderbelicht.

Er zijn een paar lessen te trekken: zet twee verslaggevers op complexe onderzoeksverhalen. Samen kun je de betrouwbaarheid van bronnen beter inschatten, het verkleint de kans op een tunnelvisie. Daarnaast moet de leiding een rustmoment inbouwen: wat is de invalshoek?

Het rapport geeft geen uitsluitsel over het Volkskrant-onderzoek (dat was ook niet de opdracht). De onderzoekster heeft niet alle bronnen gesproken en had geen beschikking over de geluidopnames. Wel geeft het rapport de broodnodige context aan de verwijten van de vrouwen, die deel uitmaken van een diverse populatie wat betreft afkomst, taal en slachtofferschap. In Heemskerk worden vrouwen geacht zelfredzaam te zijn. Voor sommige vrouwen pakt dit goed uit, maar lang niet iedereen is daartoe uitgerust en niet alle maatschappelijk werkers weten dit goed te begeleiden.

Vrouwen worden onvoldoende gescreend op zelfredzaamheid, vertelt de onderzoekster. Zij adviseert meer maatwerk. Laat dat nou net zijn wat de oprichtster van Femmes for Freedom ook wil.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.