Nieuws Phenibut

Verslavingszorg slaat alarm: nieuwe drug phenibut is mogelijk enorm verslavend, en gewoon verkrijgbaar via webshops

Phenibut verdooft, net als ghb, het centrale zenuwstelsel en daarmee ook angsten en andere emoties. Foto Marcel van den Bergh

Verslavingszorginstellingen in Noord-Brabant en Oost-Nederland waarschuwen voor een relatief nieuwe drug die erg verslavend kan zijn en vrij verkrijgbaar is via webshops die het middel aanbieden als voedingssupplement, onder meer voor bodybuilders. Het gaat om phenibut, dat chemisch verwant is aan het wettelijk verboden ghb (gamma-hydroxyboterzuur), een van de meest verwoestende en verslavende drugs van dit moment.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Phenibut verdooft, net als ghb, het centrale zenuwstelsel en daarmee ook angsten en andere emoties. Harde cijfers over het gebruik zijn er niet. Verslavingszorginstelling Novadic-Kentron heeft de afgelopen maanden onderzoek gedaan naar het toegenomen gebruik van phenibut onder met name ghb-gebruikers. Achttien personen werden geïnterviewd over hun ervaringen met het middel. Vooral het verslavingspotentieel baart de onderzoekers zorgen. De ontwenningsverschijnselen zijn vergelijkbaar met die bij ghb: hevige angstaanvallen, slaapproblemen, trillen en zweten.

‘We krijgen de laatste tijd steeds vaker vragen over de werking van phenibut en we hebben zelfs al een paar cliënten in de afkickkliniek die verslaafd zijn aan het middel’, zegt Alex van Dongen van Novadic-Kentron in Breda. ‘Er is nog erg weinig bekend over de effecten en de risico’s van het middel. Dat moet nodig worden onderzocht. De vraag is ook of phenibut niet gewoon thuis hoort op de lijst van verboden drugs.’

Bernie Tage van verslavingszorginstelling Tactus in Twente: ‘Het is een ongrijpbaar middel dat enorm verslavend kan zijn. Het kwaad dat phenibut kan aanrichten, moet niet worden onderschat. Zo is het ook ooit met ghb begonnen – dat werd vijftien jaar geleden ook gezien als onschuldige partydrug.’

Ghb-verslaafden worden ook wel vergeleken met de heroïnejunkies uit de vorige eeuw. Verslavingszorgmedewerkers ervaren dat vooral zij steeds vaker naar phenibut grijpen als alternatief om ’s nachts door te kunnen slapen. Bij een ghb-afhankelijkheid worden ze elke twee à drie uur wakker met ontwenningsverschijnselen. En kunnen ze pas weer doorslapen na het drinken van een buisje of potje ghb. Phenibut heeft een langere werking: zes tot acht uur.

Phenibut wordt door ghb-verslaafden ook gebruikt om ‘af te kicken’ of om het ghb-gebruik te verminderen tot een acceptabel niveau. De keerzijde is echter dat ze dan weer verslaafd kunnen raken aan het nieuwe middel. ‘Ze gaan zelf voor doktertje spelen, maar dat is levensgevaarlijk’, zegt Van Dongen.

‘Iemand zei me: wat methadon is voor de heroïneverslaafde, is phenibut voor de ghb-verslaafde. Maar de werking van methadon is eerst uitvoerig onderzocht voordat het als behandeling werd toegepast op heroïneverslaafden. Van phenibut is vrijwel niets bekend – het is in Nederland geen geregistreerd medicijn. Zonder grondig onderzoek moet phenibut ook als substitutiebehandeling bij ghb-verslaafden worden ontraden.’

Phenibut is in de jaren zestig in de voormalige Sovjet-Unie ontwikkeld als middel om tot rust te komen. Kosmonauten namen het mee in hun medische kit als ze de ruimte in gingen. Het wordt gebruikt als middel tegen slapeloosheid, angst en stress. Het is verkrijgbaar in de vorm van capsules of poeder, dat door water of sportdrank kan worden gemengd.

Onderzoeker Van Dongen waarschuwt er ook voor dat niet-drugsgebruikers zomaar in aanraking kunnen komen met phenibut. Diverse webshops bieden het middel zonder veel informatie aan als ‘supplement’ bij een pre-workout in de sportschool of als relaxmiddel bij sociale gelegenheden. Hij vindt dat consumenten die het middel kopen ‘beter moeten worden voorgelicht over de risico’s en het verslavingspotentieel’.

In Australië is het middel verboden. Begin dit jaar werd een groep van tien leerlingen van een middelbare school in de stad Gold Coast (in Queensland) ijlings naar het ziekenhuis afgevoerd – sommigen in kritieke toestand – nadat ze een overdosis phenibut hadden ingenomen. De jongeren hadden in enkele uren meerdere doses ingenomen. Ze filmden wat voor uitwerking de drug op hen had en deelden dat op Snapchat.

Op de sites van het Trimbos-instituut, het landelijk kennisinstituut over drugs en verslavingszorg, en het gelieerde drugsinfo.nl is nog niets over phenibut te lezen. ‘Het is een relatief nieuw middel waarvan nog niet veel bekend is’, zegt drugsonderzoeker Daan van der Gouwe van het Trimbos. ‘We willen mensen ook niet nieuwsgierig maken naar zo’n middel – dat is altijd een afweging. Maar het heeft zeker onze aandacht. We houden het in de gaten.’

Onhandelbare verslaafden

Ghb-verslaafden behoren tegenwoordig tot de zwaarste categorie van schier onbehandelbare verslaafden, te vergelijken met de heroïnejunkies uit de jaren tachtig. Naar schatting ruim tienduizend mensen gebruiken frequent ghb, een middel dat gemaakt wordt van gootsteenontstopper, velgenreiniger en water. Bij de zorginstellingen kloppen jaarlijks ruim achthonderd ghb-gebruikers aan voor hulp. Het terugvalpercentage na het afkicken is extreem hoog: tot wel 70 procent.

Goedkoop dronken worden

Uit politierapportages komen vier ‘brandhaarden’ van ghb-gebruikers naar voren: West-Brabant, de gemeente Twenterand, delen van Friesland en de regio Heerhugowaard. Volgens hulpverleners zijn het vooral gemarginaliseerde plattelandsjongeren met psychische en andere problemen die zich op de goedkope verslavingsdrug hebben gestort. Een buisje van 5 milliliter kost ongeveer 5 euro. ‘Goedkoop dronken worden’, vinden de gebruikers.

Verslaafde Kees*: ‘Ik kon wel veertien uur slapen. Dat was wel lekker.’

‘Niet normaal dat je binnen twee jaar zo naar de klote kan gaan’, verzucht Kees (31) in zijn appartementje in Breda. Hij had zijn leven goed op de rit: vrouw, kind, huis, baan. ‘Een luxe, bijna burgerlijk leventje, zegt hij terugblikkend. Maar toen ging de relatie mis, raakte hij aan de drank, verloor hij zijn baan en zocht hij zijn heil in ghb en speed. Dat was ruim vier jaar geleden. Hij probeerde zelf af te kicken (‘iedere dag een milliliter zakken met je ghb-potje en twee diazepams slikken’) en was volgens eigen zeggen drie jaar clean. Maar begin dit jaar ging het weer mis. Hij bivakkeerde op de zolderkamer van zijn ouders. Die begonnen ‘te zeuren’ over zijn alcoholgebruik en al die flessen. Toen heeft Kees een jongen gebeld: ‘Ik moet iets hebben.’ Die zei nog: ‘Dat moet je niet doen. Want dan hang je opnieuw.’ Hij deed het toch: ‘Ik moest overleven.’

Om de drie uur een potje ghb, dag en nacht. Kees kreeg er doorwaakte nachten van. Foto Marcel van den Bergh

Om de drie uur een potje ghb, dag en nacht. Hij kreeg er doorwaakte nachten van. Toen hoorde hij over phenibut als alternatief middel, waarvan je wel kan doorslapen. Hij bestelde het online bij een webshop voor voedingssupplementen, heel makkelijk, legaal en niet duur. ‘Hé, het werkt’, was zijn eerste reactie. ‘Ik kon wel veertien uur slapen, echt slapen. Dat was wel lekker.’

Het effect was vergelijkbaar met dat van ghb: de roes, het relaxte gevoel, meer zelfvertrouwen en zekerheid, minder angsten. Hij merkte dat hij geen ghb meer nodig had als hij phenibut nam. Alleen de flash ontbrak, die korte piek van geluk en extase die ghb geeft.

‘Ik dacht phenibut ook wel te kunnen gebruiken om af te kicken van de ghb’, zegt Kees. Maar dat werkte niet. ‘De werkingstijd van phenibut is twaalf uur. Het zit wel twaalf uur in je systeem, terwijl ghb maar drie uur in je bloed zit. Maar ik bleef wel elke twee, drie uur een nieuw pakketje van anderhalf gram nemen. Je wilt die kick, dus ga je het vaker gebruiken. Maar de vorige doses zitten dan ook nog steeds in je lichaam. Je bent alleen maar aan het oppotten, daar word je helemaal lam van.’

Na drie weken phenibut is hij weer teruggegaan naar ghb. ‘Ik vind dat phenibut levensgevaarlijk’, zegt de Bredase ghb-verslaafde. ‘Het is drie keer zo erg als ghb. Voor je het weet krijg je veel te veel binnen van die troep.’ Maar hij heeft phenibut wel in huis, voor ‘noodsituaties’.

Kees heeft ‘veel gezeik aan zijn broek’, van allerlei instanties, van de politie tot de Belastingdienst. Hij is vastbesloten de komende dagen een nieuwe poging te ondernemen om af te kicken. Hij wil een logboek gaan bijhouden: elke dag wat minder ghb. ‘Ik voel me wel sterker en zelfverzekerder door die troep’, aldus de drugsverslaafde. ‘Maar het is een keer genoeg geweest. Ik wil ook weer gewoon van het leven gaan genieten.’

*Kees is een gefingeerde naam. Echte naam bij redactie bekend.

Gemeenten frustreren succesvolste aanpak ghb-verslaving

De succesvolste aanpak tegen ghb-verslaving: na het afkicken verkassen naar een andere regio. Maar gemeenten voelen er weinig voor ghb-verslaafden van elders op te vangen

Vertrek uit de regio was haar redding

Angela kon na vertrek de ghb laten staan, terwijl Mira nog in haar oude omgeving tegen haar verslaving vecht. ‘Weg uit de regio, dat heeft me gered. Geen mensen meer tegenkomen die gebruiken, geen plekken meer tegenkomen waar je hebt gebruikt, geen prikkelingen meer die de zucht naar ghb doen.’ Lees meer in dit interview met de ghb-verslaafde. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.