Verse paden en pleinen

Kathryn Gustafson maakt het Princess Diana Memorial in Hyde Park. In Amsterdam ontwierp ze een zojuist geopend park op het Westergasfabrieksterrein....

Nog temidden van de statige boompartijen, omgeven door zwierige paden, wenkt vanaf het kale terrein van de Westergasfabriek de verleiding. Kom op, even doorlopen, zo ver is het niet, is de boodschap. Hier is de ruimte. Zie eens hoe het licht lonkt en weerkaatst op de vijver.

Wie de uitnodiging aanvaardt en het traditionele Westerpark verlaat, ontdekt dat de pas aangelegde waterpartij langgerekter is dan hij lijkt. Een geraffineerde knik verbergt de ware grootte. En wat aanvankelijk oogt als een kademuurtje, is tientallen meters verder gewoon een slenterpad langs het water geworden.

Degene die het voormalige fabrieksterrein in Amsterdam-West langs andere weg betreedt, bijvoorbeeld door het kanaal langs de Haarlemmerweg over te steken, ziet de blik naar het noorden gebroken door een groene glooiing. Het is de aanzet van een riant veld voor manifestaties. Maar straks - als er tenminste nog extra fondsen worden gevonden - zullen daarachter vijf masten omhoog prikken, met op de wind roterende ra's die waterdruppels verspreiden. Ook al zo'n wenk. Pas na een bescheiden klimmetje ontvouwt zich de vijver.

Het zijn effecten die inmiddels tot de handelsmerken van de Amerikaanse landschapsarchitecte Kathryn Gustafson behoren. Afgezien van haar streven naar eenvoud en het scheppen van open ruimten behoren ontdekkingen door wisseling van perspectief tot het vaste repertoire. Ontdékkingen, beklemtoont ze, geen verrassingen. Dat klinkt milder. 'Een '`oh'' volstaat.'

Gustafson (52) en haar Britse compagnon Neil Porter (43), die de praktische uitvoering van haar ideeën bewaakte, lopen tevreden temidden van hun creatie. Het is de dag na de officiële opening van het park, aangelegd rondom de monumentale bakstenen karkassen van de gashouders, het zuiveringsgebouw, het ketelhuis, het machinegebouw en het transformatorhuis. Gustafson zijgt door de knieën om een pril plantje in het gelid te schikken. Zeven jaar na het winnen van de prijsvraag is er eindelijk iets tastbaars. Dan wil je alles wel aanraken.

De aanleg van het dertien hectare grote park betekent een paukenslag in de totale renovatie van het terrein. De fabrieksgebouwen in Amsterdam, aan het eind van de negentiende eeuw opgetrokken volgens de dictaten van de Hollandse neorenaissance, vormden het vorige decennium nog het decor voor een brede waaier aan activiteiten, variërend van de danceparty's Awakenings en opera-uitvoeringen tot aan een bedrijfsfeestje voor de Gamma. Maar de ontdekking van borrelputten vol teer, cyanide, benzeen en tolueen betekende voorlopig het doek voor de vrijplaats voor kunst en cultuur; alleen restaurant Kantine West en de bioscoop Het Ketelhuis bleken gifbestendig.

Vooruitlopend op de terugkeer van de activiteiten, verkent het volk vandaag alvast voorzichtig de verse paden en pleinen, geplaveid met steengruis, Chinees graniet, leistenen klinkers, okerkleurig gravel of, toch al ruim voorradig hier, betonplaten gevat in een ijzeren raam. De ontwerpers waren wel gecharmeerd van zo'n verwijzing naar het industriële verleden. Kinderen wagen zich kniediep in de vijver, moeder heeft de bakfiets op het talud geparkeerd. Skaters testen het asfalt van het fietspad dat in een lome bocht langs het terrein glooit. 'Het rijdt fantastisch. Beter dan in het Vondelpark.'

Het is, zegt Gustafson, één van haar belangrijkste projecten geworden. Ze heeft toch al wat op haar naam staan. Aanvankelijk vooral in Frankrijk, waar ze zich als modeontwerpster had gevestigd voordat ze de landschapsarchitectuur ontdekte. Ze ontwierp er de ruimtes rondom de hoofdkantoren van Shell en Esso, het Place des Droits de l'Homme in Evry en de Jardins de l'Imaginaire in Terrasson. Later volgden projecten in onder meer het Crystal Park in Londen en het Museum voor Schone Kunsten in Boston. In Beiroet werkt ze aan de Tuin van Verzoening. Vorig jaar haalde ze de internationale schijnwerpers: ze won de prijsvraag voor het Princess Diana Memorial in Hyde Park, met een nogal omstreden ontwerp: twee stromen water in de vorm van een ovaal. Kern van de kritiek: de People's Princess wordt herdacht met een sloot.

Een jaar later stelt ze vast dat de storm is geluwd. 'Het oordeel was gebaseerd op basis van één tekening, een concept, meer was er niet. Maar nu steeds meer mensen kennis kunnen nemen van de details, de complexiteit en de omvang - bijna een voetbalveld, vergis je niet - komt er ook waardering. De vorm is heel sensueel, heel vrouwelijk.' De luide roep om een fontein negeerde ze: te mannelijk.

Maar het prestige van het Memorial ten spijt, nergens maakte Gustafson zoveel bemoeienis van buitenaf mee als in Amsterdam. Ze moest rekening houden met de uiteenlopende eisen van verschillende gebruikers: de kunstenaars die zich er permanent zullen vestigen, de artiesten die het terrein voor eenmalige evenementen zullen benutten - 'denk eens aan de trucks die het park in komen rijden!' - en, niet in het minst, de buurtbewoners. Gustafson maakte indringend kennis met de verworvenheden van de Nederlandse democratie: inspraak. Het leidde onder meer tot meer groen dan de architecten aanvankelijk voor ogen hadden. Een ander, tamelijk Hollands element werd toegevoegd: een korfbalveld. Het moest wat de omwonenden betreft natuurlijk wel een park voor de buurt worden, terwijl de bestuurders een wat ambitieuzere doelstelling voor ogen hadden: internationale allure.

Het ging ver, blikt Gustafson terug. Porter: 'Soms heb ik het maar van haar overgenomen.' Gustafson: 'Belangrijk is dat de eenheid van het project bewaard kon blijven. De stemmen van velen zijn gehoord, maar we konden natuurlijk het park niet in fragmenten opdelen om het iedereen naar de zin te maken.'

De reeks gifvondsten maakte de uitvoering van haar plannen nog gecompliceerder. Onder het beoogde manifestatieterrein, waar vroeger de stokerij had gestaan, lagen dikke lagen teer. De kelders onder twee gashouders zaten vol stinkende smurrie.

Het voorschrift dat vervuilde grond op het terrein zelf moet worden verwerkt, leidde tot toepassing van meer reliëf in het ontwerp. Dat die niet van natuurlijke aard is, wordt niet verzwegen. Op de top van een heuvel is een kaarsrechte nok van steen getrokken. Porter: 'We houden hier niemand voor de gek.'

Dat er een park is gekomen, betekende feitelijk een nogal verlate inlossing van een toezegging aan omwonenden. Nog voordat de Imperial Continental Gas Association in 1883 een concessie kreeg voor de bouw van een gasfabriek, had de gemeente Amsterdam blijkens oude kaarten het gebied een groene bestemming gegeven, een uitbreiding van het Westerpark. Bewonersorganisaties van de Spaarndammer- en Staatsliedenbuurt stonden er geregeld mee te wapperen, nadat in 1967 de gasproductie werd gestaakt en plannen voor nieuwe bestemmingen elkaar snel opvolgden: een tramremise, een wasplaats voor treinen, een nieuwe uitvalsweg, een locatie voor de Floriade. Uiteindelijk is het terrein decennia lang bezet door het Gemeentelijk Energiebedrijf, dat de gebouwen benutte als opslagruimte en werkplaats. Pas toen duidelijk werd dat de vervuiling op het terrein kon worden ingepakt, kwam, ruim een eeuw later, de parkbestemming weer in beeld.

Changement is de titel van het ontwerp. Het karakter wijzigt van oost naar west. Aanvankelijk ademt het project nog verwantschap met het klassieke Westerpark met een gravelplein en een bloementuin voor het stadsdeelkantoor - Porter: 'Ook leuk voor de trouwfoto's'.

In het centrum ligt het accent meer op recreatie met de vijver, een kinderdorp en het manifestatieterrein. Porter zet zich neer op het gras van het talud dat zich vanaf het fietspad naar veld en vijver plooit en keert zijn gezicht naar de zon. 'Dit is toch de perfecte plek om straks van voorstellingen te genieten. Of wie weet staan de artiesten wel hier.' Gustafson: 'We wilden ruimtes maken die nog leeg aanvoelen als ze vol zijn en vol als ze leeg zijn.' Het westelijke uiteinde sluit weer aan op de daarachter gelegen polder, met moerasplanten, bruggetjes en een heuse sloot.

Een brede as in de lengterichting vormt de scheiding tussen het gros van de gebouwen en veld en beemd. Een pad volgt dezelfde koers, maar is smaller en wulpser gevormd en zal meer tussen beplanting gaan voeren, die nu nog maar net de kiemstatus is ontgroeid.

De aanwezigheid van het industriële erfgoed, een ontwerp van architect Isaac Gosschalk, was inspirerend, vertellen de ontwerpers. Het stratenplan van weleer is goeddeels intact gebleven. Gustafson: 'Het zijn eigenlijk heel grappige gebouwen. Ze weten niet goed wat ze zijn.' Porter: 'Net grote schuren.' Gustafson: 'Maar dan wel met kerkramen.' Ze probeerden in de directe omgeving zoveel mogelijk al aanwezig materiaal te gebruiken in het plaveisel, zoals de betonplaten en klinkers. Het lichte graniet van de as legt een verband met de gele bakstenen in de muur.

Vreesden de omwonenden vooral dat de functie van buurtpark onvoldoende uit de verf zou komen, enkele vakgenoten wreven Gustafson aan dat het park te veel tuin, te veel compositie is geworden. Had een wat vrijere invulling op basis van het recente, wat anarchistische culturele verleden niet meer voor de hand gelegen?

Gustafson reageert scherp. 'Je hoort het vaker de laatste jaren: laat het publiek het maar zelf doen. Welnu, laat ik je dit vertellen: het is een volstrekt onrealistische gedachte. Iemand die geen structuur aanbrengt in zijn leven wordt dakloos. Zo is het ook met een park. Zonder structuur waardeloos.'

Later, in het café, volgt de bemoedigende schouderklop. Een buurtbewoner stevent op het tafeltje af. 'Kathryn, het is prachtig geworden. We houden ervan, en we zullen er goed voor zorgen.' Gustafson glundert. De volgende te veroveren buurt: Hyde Park, Londen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden