Verscholen achter jas, krant of aktetas

In het Persmuseum in Amsterdam staat de moeizame relatie tussen fotograaf en de gefotografeerde centraal. 'Het is een verradelijk medium.'

De fotograaf, dat nare insect met zijn zoomlens, dat niet van ophouden weet, ook al duik je weg onder je jas


Als het erop aankomt, voldoet bijna alles. Een koffer. Een hand. Een papieren zak. Een krant. Ook achter een ijzeren vuilnisblik is het goed schuilen. Voor wie? De fotograaf natuurlijk, dat nare insect met zijn zoemlens dat niet van ophouden weet, ook al sla je ernaar en duik je weg onder je jas. Hij bedient zich van magie, zo lijkt het, want zodra je hem een mep verkocht hebt, duikt er een ander op die jou in je onbesuisde doen koeltjes vereeuwigt.


En daar hang je dan: in het Amsterdamse Persmuseum. Hier stelde Niels Beugeling, hoofd collecties en presentatie, de kleine tentoonstelling No Pictures! samen. Uren, dagen doorzocht hij de archieven van Spaarnestad Photo (inmiddels verhuisd van Haarlem naar het Nationaal Archief in Den Haag) met een vreemde opdracht in zijn hoofd.


Hij was op zoek naar foto's die feitelijk mislukt waren, omdat de fotograaf er niet, of maar half, in was geslaagd om degene om wie het ging, de misdadiger, de filmster, leden van het koninklijk huis, vast te leggen zonder dat ze hem daarvoor toestemming hadden gegeven. En terwijl hij dat deed, vond hij ook andere foto's die de moeizame en kwetsbare relatie tussen fotograaf en gefotografeerde prachtig verbeelden.


Nu is in het Persmuseum dus een foto te zien uit de jaren zestig, waarop twee mannen hun gezichten verbergen achter aktetassen. Het is een lollig beeld dat doet denken aan een situatie uit Kuifje (Jansen en Janssen die doen alsof ze er niet zijn) - totdat je beseft dat je staat te kijken naar SS-Obersturmführer Höcker en SS-Oberscharführer Schlage tijdens hun proces in Frankfurt.


En een eindje verder hangt een portret van Hitler uit 1925 tijdens een redevoering. Rechterhand op de borst, de linker met gebalde vuist de lucht in, de blik hemelwaarts - het beeld van een krachtige leider. Waarom precies had die foto niet gemaakt mogen worden? Het verhaal is hier anders.


De fotograaf, Heinrich Hoffmann, kreeg de opdracht om Hitler vast te leggen terwijl hij schaafde aan zijn imago. Op de achtergrond (niet meer zichtbaar aangezien dit beeld een uitsnede is van een groter geheel) staat een fonograaf waaruit de redevoeringen van de Führer klinken. Om in de stemming te komen, zeg maar.


Deze foto is studiemateriaal, en toont Hitler in een kwetsbare positie: oefenend en zoekend naar de juiste pose. Vanaf 1940 moesten dit soort foto's eigenlijk vernietigd worden, maar dat is niet gebeurd.


In dit Facebooktijdperk, waarin (bijna) iedereen zich bezighoudt met de juiste 'web presence' (No ugly pictures!), is de verhouding van Hitler tot het medium fotografie begrijpelijk - hoe wrang dat ook klinkt.


Tegelijkertijd toont de tentoonstelling in het Persmuseum dat tegen fotografie, gewenst of ongewenst, geen kruid gewassen is. Het medium is verraderlijk tot en met. Je kunt jezelf verstoppen achter je handen of onder een jas, zoals koningin Juliana graag placht te doen, maar dan sta je op de foto naderhand dus gewoon voor aap.


En ook de fotograaf zelf is niet veilig voor zijn eigen toestel. Dat bleek in 2004 toen de amateurbeelden uit de gevangenis van Abu Ghraib in Irak naar buiten kwamen. Het blijkt nu weer uit dezelfde soort horrorfoto's van het Amerikaanse 'moordteam' in Afghanistan. Fascinerend is het om te zien hoe een foto die begint als naargeestige trofee uiteindelijk het bewijs voor je eigen ondergang kan leveren.


Op de tentoonstelling in Amsterdam hangt een foto uit 1933 van een antisemitische fotograaf die zich heeft opgesteld bij een Joodse winkel in Berlijn. Hij wil mensen vastleggen die daar iets komen kopen. Iemand anders legde hem weer vast. Nu staat die laffe man er, bijna tachtig jaar later, gekleurd op. Nog geen vuilnisblik schoot te hulp om hem te beschermen.


No pictures! T/m 5 juni in het Persmuseum, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden