Verschillen tussen scholen te groot: 'Talent gaat verloren'

De verschillen tussen scholen zijn te groot, constateert de Onderwijsinspectie. Volgens inspecteur-generaal Monique Vogelzang gaat daardoor veel talent verloren.

Monique Vogelzang. Beeld Flickr/Kennislink

Het heeft haar verrast, zegt inspecteur-generaal Monique Vogelzang van de Inspectie voor het Onderwijs. Het heeft haar verrast dat het zo veel uitmaakt naar welke school een kind gaat. Twee scholen kunnen in dezelfde straat staan, ze kunnen een vergelijkbare groep kinderen binnenkrijgen en toch kan het gebeuren dat de ene school veel betere resultaten boekt dan die andere.

En die verschillen zijn niet mis, blijkt uit De Staat van het Onderwijs, de jaarlijkse rapportage van de Onderwijsinspectie die vandaag verschijnt. Het kan op basisscholen tot wel twee schoolniveaus schelen: gemiddeld een havo-advies voor kinderen op de ene school, gemiddeld vmbo-kader voor een vergelijkbare groep kinderen op de andere school. 'Dat is fors', zegt Vogelzang.

Op middelbare scholen hebben vergelijkbare kinderen op de ene school tot 20 procent minder kans om een bepaald diploma te halen dan op de andere school. Studenten hebben in het mbo en het hoger onderwijs bij een opleiding aan de ene instelling 40 procent kans de eindstreep te halen en bij dezelfde opleiding aan een andere instelling 90 procent.

In haar voorwoord stelt Vogelzang dat deze schoolverschillen een probleem onder de oppervlakte vormen, een probleem zonder direct in het oog springende gevolgen. Maar die gevolgen zijn er wel. We laten in Nederland veel talent liggen, schrijft de inspecteur-generaal. 'Ook het talent van de niets-aan-de-hand kinderen, de gaat-toch-best-goed leerlingen, de schijnbaar doodgewone studenten.'

Lees ook

Onderwijsinspectie: kwaliteitsverschillen tussen scholen te groot
De kwaliteitsverschillen tussen scholen zijn te groot. Leerlingen met vergelijkbare capaciteiten halen op de ene basisschool vaker een hoge score op de eindtoets dan op een andere school. Ook slagen leerlingen op de ene school vaker voor het eindexamen dan op de andere.

Bent u geschrokken?

'We zagen vorig jaar al kwaliteitsverschillen tussen scholen, maar we hadden niet verwacht dat het verschil zo groot zou zijn.'

Waarom komt de inspectie daar nu pas achter?

'We hebben ons heel lang gericht op de onderkant, op scholen die echt niet aan de basiseisen voldeden. Daar zijn de afgelopen jaren veel slagen gemaakt. Er zijn minder zwakke en zeer zwakke scholen. Nu is er ruimte om goed naar de verschillen tussen andere scholen te kijken.'

Hoe kan het dat de ene school zo veel meer uit leerlingen haalt dan de andere?

'Op scholen die het goed doen zien we dat de leraren beter zijn, dat de teams hechter zijn en dat de bestuurders docenten aanmoedigen zich te blijven ontwikkelen. Ook houden leraren op goede scholen hun leerlingen beter in de gaten. Ze meten de prestaties en proberen daarvan te leren.'

Nergens zijn de kwaliteitsverschillen tussen scholen groter dan in Nederland, constateerde rijkelandenclub OESO. Hoe komt dat?

'Veel landen werken met een nationaal curriculum. De inhoud van het onderwijs en hoe dat onderwezen wordt, is overal hetzelfde. Hier kennen we dat niet. Door de vrijheid van onderwijs hebben scholen hier de vrijheid om zelf te bepalen hoe ze hun onderwijs inrichten.'

Maar dat leidt dus tot enorme verschillen tussen scholen. Tijd om de vrijheid in te perken?

'De vrijheid van onderwijs heeft ons veel gebracht. Er is variatie, ouders kunnen voor hun kinderen een school kiezen die echt bij ze past. Bovendien biedt dit systeem kansen voor onderwijsvernieuwing. Nu zien we ook de keerzijde. Als scholen hun leerlingen in dat vrije systeem niet goed volgen en geen ambitieuze doelen voor zichzelf stellen, dan halen ze er niet alles uit wat erin zit.'

Toch voldoen deze scholen wel aan de norm.

'We hanteren in Nederland een ondergrens. Blijft een school daar boven, dan voldoet hij aan de basiskwaliteit. Maar er zijn verschillen: de ene school is een 6- en de andere een 10. Mag een school dat zelf kiezen? Of zeggen we: eigenlijk zijn we ambitieuzer.'

Wat vindt u?

'Wij werken met de bestaande wettelijke kaders. Besluiten hierover moeten in Den Haag worden genomen. Ik vind het vooral belangrijk dat kinderen alle kansen krijgen om hun talenten te ontwikkelen.'

Moet de lat dan niet omhoog? Dat scholen eerder het predicaat 'zwak' krijgen?

'Ik ben er niet voor om die ondergrens op te trekken. Het is toch een beetje armoedig om scholen naar zo'n norm toe te laten werken. Liever zou ik zien dat scholen zelf ambitieuzer zijn, dat de vrijheid die er is beter benutten om hun onderwijs continu te verbeteren. Scholen moeten zelf proberen te achterhalen hoe ze presteren. En ze moeten kijken of er scholen in de buurt zijn die het beter doen. Kunnen ze daar iets van leren? Kunnen ze samenwerken? Sommige scholen doen dat, andere nog helemaal niet.'

Een leerling van een zwakke basisschool haalt de achterstand op het voortgezet onderwijs vaak niet meer in, constateert u. De keuze van een basisschool is dus cruciaal voor de schoolloopbaan van een kind.

'Dat klopt. Ik hoopte eigenlijk dat het onderwijsstelsel een correctiemechanisme zou bevatten. Dat als het met een leerling op de basisschool niet goed gaat, dat dat dan in het voortgezet onderwijs hersteld wordt. Maar dat is niet zo. Dat heeft ons verbaasd.'

Hoe kunnen ouders achterhalen of een school goed is?

'Veel informatie over scholen is openbaar. Op www.scholenopdekaart.nl staat bijvoorbeeld hoe kinderen in groep 8 scoren op de eindtoets of hoeveel leerlingen slagen voor het eindexamen. Ook staat daar hoeveel leerlingen blijven zitten en hoe vaak het voorkomt dat een leerling een hoger of een lager diploma haalt dan op basis van hun schooladvies te verwachten is.'

Die cijfers lijken objectief, maar er is ook kritiek. Scholen schijnen slagingspercentages te manipuleren door veel leerlingen in het pre-examenjaar te laten zitten. Of door veel leerlingen een niveau lager examen te laten doen.

'Scholen moeten daar wat mij betreft opener over zijn. Zodat ouders kunnen kiezen voor een snel diploma, desnoods een niveau lager, of voor het hoogst haalbare diploma, desnoods met vertraging.'

Op scholen waar leerlingen beter presteren staan meer goede leraren voor de klas. Ondertussen loopt het lerarentekort op.

'De situatie is inderdaad zorgelijk. Er komen te weinig nieuwe docenten van de Pabo en de lerarenopleidingen. Daarom moeten scholen op zoek naar creatieve oplossingen. We moeten af van het idee dat er voor elke basisschoolklas één leraar staat. Sommige scholen zetten kinderen al niet meer in aparte klassen, maar in domeinen. Ze krijgen dan een individueel programma met begeleiding van docenten en klassenassistenten.'

Leraar op een school in Leidsche Rijn. Beeld anp

Moeilijke scholen vinden minder makkelijk goede docenten. Het verschil tussen scholen dreigt dus nog groter te worden.

'Klopt. Ook daar kunnen besturen misschien slimmer mee omgaan. Als de ene school geen leraar Duits kan vinden, dan kunnen ze misschien een leraar van een andere school van hetzelfde bestuur op beide scholen laten werken.'

Zijn dat geen houtje-touwtje-oplossingen?

'Dat hoeft niet. Je moet bereid zijn out-of-the-box te denken. Met een andere inzet van personeel kun je ook goed onderwijs geven, bijvoorbeeld met een betere inzet van digitale middelen. Scholen kunnen veel leren van andere scholen die daar al stappen in hebben gezet.

En tegelijkertijd moet er ook iets gebeuren aan de aantrekkelijkheid van het beroep van leraar. Want als niemand meer leraar wil worden, dan hebben we wel een probleem.'

Wat moet er dan veranderen?

'Het imago van leraren is een probleem. Er is veel debat over werkdruk. En het salaris in het onderwijs moet wel concurrerend zijn met andere sectoren. Naar die randvoorwaarden moeten we blijven kijken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden