interviews

Verscheurde vriendschappen door corona: ‘Een belangrijk deel van mijn sociale leven is weggevaagd’

null Beeld Getty, bewerking Harry Cock / de Volkskrant
Beeld Getty, bewerking Harry Cock / de Volkskrant

De coronapandemie verdeelt niet alleen de samenleving, maar verscheurt ook families en hechte vriendschappen. Waarom lopen de gemoederen zo vaak zo hoog op? ‘Hier valt niet over te polderen. Agree to disagree is geen optie.’

Het is maart 2020 als Sanne, een veertiger, een bericht leest in de appgroep van haar twaalf vriendinnen. Al twintig jaar zijn ze met elkaar bevriend. Ze doen alles met elkaar. ‘We zijn een soort hippies’, zegt ze. ‘We vieren strandfeesten, houden picknicks, gaan met elkaar op vakantie en elke maand is er wel een verjaardag. We steunden elkaar bij ziekten. Eigenlijk was iedereen altijd jaloers als ze zagen hoe gezellig we het hadden.’

Maar voor het eerst ergert Sanne zich. ‘Het is maar een griepje’, heeft een van haar vriendinnen geschreven. Het gaat over corona. Ze heeft er een grafiekje bij gedaan. ‘Kijk’, staat er, ‘in 2017 waren er toch net zo veel doden?’

Al snel volgt er een lading foto’s en filmpjes waarop een deel van haar vriendinnen bij elkaar zit en feestjes viert. Terwijl het halve land in paniek verkeert, blijven zij elkaar onbekommerd zien. ‘Iedereen zat binnen’, zegt Sanne. ‘Het was echt not done op dat moment. Maar zij beschouwden mij en de rest van het land als schapen die het allemaal niet doorhadden.’

‘Ik vind dit echt gevaarlijk’, appt Sanne naar één van haar vriendinnen. ‘Je wil de ic’s toch niet belasten?’

‘Nou èn’, appt die terug. ‘Dan gaan er toch een paar mensen dood?’

Verbijsterd kijkt Sanne naar die boodschap. Ze ziet haar vriendinnen als sociale mensen. Woke vrouwen die steevast demonstreren voor Black Lives Matter. Altijd springen ze op de bres voor de zwakkeren en de onderdrukten.

‘Ik zette een krantenartikel over corona in de appgroep, maar dat werd weggehoond’, zegt Sanne. ‘Het was ineens niet meer mogelijk een open gesprek te voeren. Ze vonden me een moraalridder. Hautain. Ze zeiden dat ik een beetje dom achter de mainstream aan liep.’ Het duurt een paar weken en dan geeft ze het op. ‘In april’, zegt Sanne, ‘ben ik uit de appgroep gestapt. Ik voelde me alleen staan.’

Het is het voorlopige einde van een jarenlange hechte vriendschap.

De twist tussen ‘preciezen’ en ‘rekkelijken’

‘Waar tijdens de eerste golf mensen spraken over toegenomen saamhorigheid en ook het sociaal vertrouwen iets toenam, is het sociaal vertrouwen tijdens de tweede golf juist afgenomen en ervaart men zelfs meer wrijving tussen groepen in de samenleving’, concludeert het Sociaal en Cultureel Planbureau in het rapport Een jaar met corona. Het virus is niet alleen alleen bron van maatschappelijke verdeeldheid, maar verscheurt ook vriendschappen, liefdesrelaties en familiebanden.

Dat blijkt ook uit een oproep die de Volkskrant deed aan haar lezers via de Open Redactie. ‘Ervaart u in uw leven sociale wrijving als gevolg van de coronamaatregelen?’, vroegen we het lezerspanel. Honderden lezers reageerden, en veel van hen zeiden ja. Al blijkt ook al gauw hoe gevoelig het thema ligt: zij die erover willen vertellen, willen dat enkel anoniem doen, om persoonlijke verhoudingen niet nog meer onder druk te zetten.

OPEN REDACTIE

Bij de Volkskrant willen we abonnees vragen om mee te denken over de verhalen die wij maken. Meld u aan via volkskrant.nl/openredactie.

Vooral dat anderen zich niet goed aan de voorschriften houden, blijkt een sociale splijtzwam. De twist tussen ‘preciezen’ en ‘rekkelijken’ speelt ook op in doorgaans harmonieuze gezelschappen. Goede vrienden staan ineens lijnrecht tegenover elkaar, bijvoorbeeld over de omgang met bezoek.

‘Ik heb sinds een jaar geen contact meer met een vriendin omdat zij corona niet serieus neemt’, aldus een lezer. ‘Onze buren storen zich nergens aan, ontvangen veel bezoek, lachen alles weg’, reageert een ander. ‘Ik spreek mijn zus niet meer. Zij is tegen vaccinatie, ik ben voor’, zegt een andere lezer. ‘Een favoriete tante is afgezakt naar viruswappie’, aldus een lezeres, ‘inclusief alle samenzweringen en Trump als verlosser van de wereld.’

null Beeld Getty, bewerking Harry Cock / de Volkskrant
Beeld Getty, bewerking Harry Cock / de Volkskrant

Zomer 2020: het strandfeest

Voor Sanne was het niet de eerste keer dat er meningsverschillen waren in haar vriendengroep. ‘Toen de Zwarte Pietendiscussie kwam, hebben we daar ook heftige discussies over gehad. Hetzelfde geldt voor #MeToo. Toch leidde dat op geen enkele manier tot een splitsing.’

Maar nu is het anders.

‘Drie of vier vriendinnen uit de groep zijn echt geradicaliseerd’, zegt ze. ‘De rest zei: laten we ons maar aan de regels houden, we weten het ook niet zo goed. Maar juist die vier vormden de harde kern. Het lastige was: hun leven was afgepakt. Alle festivals, alle feestjes waren voorbij.’

Na de eerste lockdown lijkt alles goed te komen. ‘Het was zomer’, zegt Sanne, ‘en ze hadden een feest georganiseerd aan zee. Al die weken had ik niemand gezien. Ik dacht dat het een bescheiden feestje zou zijn, maar toen ik aankwam, zag ik ineens veertig man op het strand. Ik voelde me een beetje paniekerig. Ik dacht: ben ik nou wereldvreemd?’

Ze gaat op afstand staan. ‘Zij gingen heel overdreven elkaar omhelzen en knuffelen. Heel recalcitrant. Respectloos. Uiteindelijk heb ik er maar een paar wijntjes ingegooid; je moet toch wat.’

Toch zit het Sanne niet lekker. Met haar vriend gaat ze naar een etentje bij een van de vriendinnen uit de harde kern. ‘Ik was heel zenuwachtig. Ik had me voorgenomen om heel erg open te staan, maar het stond me al snel tegen. Haar vriend begeeft zich ook in de media en hij is zo’n goede debater: hij praat alles recht wat krom is. Hij gelooft echt dat de mensen van Davos een nieuwe wereldorde willen stichten en dat ze de zwakken en zieken willen uitroeien. Ze zeiden dat het op 1930 leek. Ik kreeg er geen speld tussen. Je kunt namelijk ook niet bewijzen dat het níet gebeurt, die complotten.’

‘Pas achteraf besefte ik waar het hier om gaat: vertrouwen. Vertrouwen versus wantrouwen. Ik vertrouw er in principe op dat de overheid het beste met me voorheeft en zij niet.’

Ze maken geen ruzie. ‘We hielden het beschaafd’, zegt ze. ‘Na het etentje zeiden we: bedankt, en we spreken elkaar. Maar sindsdien hebben we elkaar nooit meer gesproken.’

‘Hier valt niet over te polderen’

Als corona ons ergens mee confronteert, zegt hoogleraar psychologie aan de Vrije Universiteit Paul van Lange, dan is dat met onze wederzijdse afhankelijkheid. ‘We zijn gewend in ons leven bijna alles zelf te bepalen. Die autonomie wordt nu door de maatregelen sterk beperkt. Ze brengen bovendien voortdurend afstemmingsproblemen met zich mee. Over Zwarte Piet kunnen we ook hevig discussiëren, maar onze standpunten in die kwestie hebben anders dan bij de coronamaatregelen niet meteen praktische consequenties. Als een stel op bezoek wil komen, worden we meteen voor het blok gezet: houden we ons strikt aan één bezoeker per dag of niet? Daar valt niet over te polderen – en agree to disagree is ook geen optie.’

Veel disputen komen voort uit belangentegenstellingen, analyseert Van Lange. Tussen oud en jong, tussen ziek en gezond, tussen mensen die van zichzelf al consciëntieus (strikt) zijn en personen die altijd al wat soepeler omgaan met regels – zoals Nederlanders volgens hem graag doen. ‘Nu worden die tegenstellingen steeds uitvergroot. En dat brengt allerlei alledaags ongemak met zich mee.’

Wat de polarisatie volgens de hoogleraar versterkt, is dat we door social distancing, thuiswerken en onderwijs op afstand in onze eigen bubbels leven. ‘We zitten vooral achter onze computers. Al dan niet beïnvloed door algoritmen en sociale media weten we ons vooral gesterkt in ons eigen gelijk. Normaal gesproken kom je bijvoorbeeld op je werk in contact met andere mensen met andere opvattingen die je aan het denken kunnen zetten.’

null Beeld Getty, bewerking Harry Cock / de Volkskrant
Beeld Getty, bewerking Harry Cock / de Volkskrant

In de woongroep van Maria

Vaak ligt de oplossing voor een coronaconflict voor de hand: het virus is behalve een bron van twisten ook een goed excuus om elkaar (tijdelijk) te mijden. Maar soms is dat geen optie, zoals in de woongroep van Maria (42). Alle bewoners hebben weliswaar een eigen wooneenheid, maar het complex heeft ook gemeenschappelijke ruimten en activiteiten, zoals maaltijden en tuinierdagen.

Aanvankelijk was de eensgezindheid groot. Mede door de aanwezigheid van een ernstig zieke buurvrouw was iedereen extreem op zijn hoede. ‘Alle deurklinken werden schoongemaakt, bezoek beperkt.’ Maar met het voortschrijden van de coronagolven kwam – net als in de samenleving – de klad er een beetje in. Oplopende discussies, de eendracht kwam onder druk te staan.

De regels werden door sommigen helemaal uitgeplozen, op zoek naar de mazen. ‘We zijn toch een soort familie?’, probeerden sommige medebewoners. Terwijl zij de woongroep als Oranje Vrijstaat beschouwden, wilde een meerderheid zich aan de regels houden. ‘Het leidde tot een patstelling waar we niet uitkwamen.’

De woongroep met circa dertig bewoners is ‘een minimaatschappij’, zegt Maria. In tijden van corona worden karakters en tegenstellingen uitvergroot. Dat leidt ook in de woongroep die ontstond uit filosofische overpeinzingen over de relatie tussen ‘ik’ en ‘de ander’ tot wrijving.

Wat kan nog wel, wat kan niet? ‘Dan merk je: hoe je het zelf wilt doen, is niet los te zien van de anderen. Toen we de gezamenlijke maaltijden staakten, volgde al snel het verwijt: ‘Dus moet de minderheid zich maar aanpassen? Zo ging het ook in oorlogstijd.’ Polarisatie dreigt meteen.’ De tuinierdag ging wel door, in tweetallen. ‘Maar tijdens de koffiepauze klit iedereen weer samen. Terwijl je weet dat de buurt meekijkt.’

Ze probeerden er altijd samen uit te komen, maar de goede bedoelingen werden het afgelopen jaar flink op de proef gesteld, zegt Maria. ‘Soms dacht ik wel: wegwezen hier. Tegelijkertijd vind ik het een boeiende periode en word ik geïnspireerd door de creatieve oplossingen die we samen vinden. Samen rond een kampvuur tijdens het jaarlijkse lentefeest kon niet. Toen hebben we een kampvuur met tijdsblokken gedaan.’

In conflict met de kinderen

De coronadisputen zijn vaak zo hevig, rapporteren Volkskrant-lezers, dat het onderwerp liever vermeden wordt. Al helemaal als er ‘wappies’ of aanhangers van complottheorieën in het spel zijn. ‘Voor het eerst in ons leven staan we behoorlijk tegenover elkaar’, laat een lezer weten. ‘We gaan als familie die discussies normaal gesproken niet uit de weg, voor ’t eerst doen we dat bij deze onderwerpen nu wél.’

Volgens hoogleraar Van Lange speelt juist het gebrek aan sociaal contact – ‘vitamine S’ – een belangrijke rol bij het wederzijds onbegrip. ‘Uit onderzoek weten we hoe betekenisvol sociaal contact is, al is het een praatje met de caissière of even je hart luchten bij de koffieautomaat. Nu is ons leven afstandelijk.’ Daarom is het volgens hem juist belangrijk wél in gesprek te blijven, al hangt de ander complottheorieën aan. ‘Ik ben ervan overtuigd dat juist een-op-een-interacties wederzijds begrip bevorderen. Je verplaatst je dan sneller in een ander dan in interacties met drie of meer personen.’

Minke, verpleegkundige in een groot ziekenhuis, merkte na een paar maanden corona dat haar zoon van 24 complottheorieën aanhing. ‘Hij praatte over ‘the Great Reset’ van Davos. Hij gelooft dat het virus is gemaakt in een Chinees laboratorium en daar de wereld in is geholpen. Vervolgens is er een vaccin gemaakt dat ons dna kan veranderen. Het is een plan om mensen te verbeteren, om zieke mensen dood te laten gaan, zodat alleen de sterke mensen overblijven.’

In het ziekenhuis is ze altijd open. ‘Maar ik heb niemand verteld over mijn zoon’, stelt ze.

Met zijn vader heeft hij discussies, zegt ze. ‘Die gaat er hard tegenin. Die zegt gewoon: jongen, wat een flauwekul. Ik hanteer een andere tactiek. Ik probeer met hem in gesprek te blijven, open te reageren. Ik vraag hoe hij aan die informatie komt, van wie hij dat weet. Af en toe stuur ik hem filmpjes, tegen beter weten in. Maar omdat ik geen ruzie wil, heb ik het er meestal maar niet over.’

Zo doen anderen het ook, zegt ze. ‘De vrouw van een van mijn vrienden zegt bij elk bezoek: Jaap, je mag vanavond drie zinnen zeggen over corona en dan is het klaar.’

‘Mijn zoon houdt zich niet aan de regels. Hij gaat naar feestjes, en met de avondklok ging hij gewoon buiten staan. Ondertussen zie ik in het ziekenhuis elke dag hoe erg het is en voel ik de enorme druk. De ene dag krijgen we een doodzieke coronapatiënt van 52 binnen, de volgende dag is hij hartstikke dood. Laatst hadden we zelfs een vrouw van 34 op de ic. Ik merk dat corona steeds meer een open zenuw voor me wordt.

‘Eén keer heb ik echt strijd met mijn zoon gehad. Op een dag zei hij dat hij naar het Museumplein zou gaan. Ik zei: als je dat doet, demonstreer je tegen mij. Daarop zei hij: dan ga ik toch gewoon voor de lol? Toen ben ik boos geworden. Ik zei: als jij daar straks staat, dan hoop ik dat de ME achter je aangaat met dat waterkanon.’

Afgelopen week meldde ook haar dochter ineens dat ze zich niet zou laten vaccineren. Althans: ze twijfelde. Opnieuw besloot Minke om zich in te houden. ‘Ik probeer ze binnenboord te houden. Ik moet accepteren dat zij anders in het leven staan. Met vrienden en kennissen is dat iets anders. Maar ik wil niet het contact met mijn kinderen verliezen. Dat zou pas echt rampzalig zijn.’

null Beeld Getty, bewerking Harry Cock / de Volkskrant
Beeld Getty, bewerking Harry Cock / de Volkskrant

De onverwachte ontmoeting

Na maandenlange stilte ontmoet Sanne bij toeval een andere vriendin uit de harde kern. ‘Ik haalde diep adem en ik begon te stamelen’, zegt ze. Ik voelde me heel ongemakkelijk, maar ik wilde het haar zeggen. Ik zei: ik vind dit heel moeilijk om te zeggen, maar ik denk dat je aan het radicaliseren bent.’

Het is een uitspraak ‘uit vriendschap’, zegt ze. ‘Uit liefde. Ik vond dat ik niet mocht blijven zwijgen.’

Maar haar vriendin reageert als door een wesp gestoken. ‘Ze werd heel boos. Het was heel naar. Ik ben daarna nog één keer bij haar langs geweest. Ze zei: wat lief dat je er bent, maar ik moet nu weg.’

‘Ik denk er sindsdien elke dag aan’, zegt Sanne. ‘Ik lees ook veel over complottheorieën. Ik wil echt begrijpen waarom ze zo denken.’ Toch zal haar vriendinnengroep nooit meer de oude worden, denkt ze. ‘Een belangrijk deel van mijn sociale leven is weggevaagd.’

De namen van Sanne, Maria en Minke zijn op hun verzoek gefingeerd, net als enkele details in hun relaas.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden