Vers erfgoed

Het Tropenmuseum beziet de toekomst met nieuw elan, stapje voor stapje. Twee tentoonstellingen geven een frisse blik op het koloniale erfgoed en leggen verbanden met de actualiteit.

Een indrukwekkende installatie op de tentoonstelling Imagined Places in het Tropenmuseum is The Mapping Journey (2008-2011) van de in Parijs wonende kunstenaar Bouchra Khalili. Ontdaan van emotie laat zij illegale vluchtelingen van Marseille tot Rome het verloop van hun reis tekenen op een landkaart. Tegelijk brengt Khalili in een ander werk, The Constellations (2011), een poëtische ode aan deze vluchtelingen, door van hun kriskras reispatroon stralende sterrenbeelden te maken.


Terwijl de minachting voor hedendaagse kunst aan de borreltafel geregeld oplaait, is zij in de dagelijkse werkelijkheid bezig aan een gestage opmars. Geen stad, ministerskamer, zichzelf respecterend advocatenkantoor of museum van welke signatuur dan ook kan tegenwoordig nog zonder. Lichtkunstenaars maken van de donkere stad een attractie. In oude kunst gespecialiseerde giganten als het Louvre en Versailles gebruiken hedendaagse kunst om beter aan te sluiten bij de persoonlijke beleving van hun massapubliek.


Ook het van oorsprong volkenkundig Tropenmuseum ziet zijn toekomst in het verzamelen en tonen van hedendaagse kunst. In een statement bij de grote collectietentoonstelling Onverwachte Ontmoetingen verkondigt het Tropenmuseum luid en duidelijk dat deze vorm van kunst nu eenmaal onmisbaar is voor een museum 'dat een genuanceerd verhaal wil vertellen over het nu'. Met het genuanceerde verhaal is het Tropenmuseum - na de etnografische en de sociaal-economische fase - in zijn derde levensfase aangeland.


Hoe het Tropenmuseum hedendaagse kunst inzet, is momenteel bij beide tentoonstellingen te zien. Bij Onverwachte Ontmoetingen staan steeds twee objecten naast elkaar, waarbij de combinatie tot verrassingen moet leiden. Doorgaans zijn dat twee volkenkundige objecten uit verschillende culturen of tijden. Af en toe is er een combinatie met een portrettenserie van Marlene Dumas of met een foto van Jasper de Beijer. De veel kleinere tentoonstelling Imagined Places is geheel gewijd aan actuele videokunst en fotografie. Hoe zelfverzekerd ook verkondigd, uit deze tentoonstellingen blijkt dat het nieuwe pad schoorvoetend en met vallen en opstaan wordt bewandeld.


Sommige combinaties in Onverwachte Ontmoetingen zijn ongelukkig of nietszeggend, zoals het kleurige lapje Vlisco-stof, geproduceerd in Nederland en bekend als 'typisch Afrikaans', naast het beeld 'Planets In My Head' van Yinka Shonibare, waarin ook Vliscostof is verwerkt. Het optimistische, niks-aan-de-hand-verhaal van culturele uitwisseling dat van het lapje druipt, smoort Shonibares kritiek op de westerse hegemonie, reduceert zijn indrukwekkende beeld tot een pronkstuk zonder lading.


De combinatie van de ogenstaalkaart uit 1932 met de gezichten van Marlene Dumas is daarentegen een hoogstandje. In eerste instantie vallen de overeenkomsten op tussen beide werken, het vakmanschap waarmee zowel de ogen als de gezichten zijn getekend, het plezier daarvan. Waarna het besef met een schok binnenkomt: zo dachten onze voorouders nog maar tachtig jaar geleden. Terwijl Dumas in haar multiculturele gezichtengalerij de verschillen van mensen eert en viert, deden onze voorouders het tegenovergestelde. Zij tekenden de ogen om hun medemensen in rassenhokjes te plaatsen, ze weg te zetten als een andere, mindere mensensoort. Vijftig jaar later duikelt de schaamte van zo veel arrogantie alsnog over je heen.


Bij Imagined Places getuigen vooral de al te bescheiden omvang en de plek van ongemak in de omgang met hedendaagse kunst. Foto's en videowerken van vijf kunstenaars zijn onnavolgbaar verspreid over twee verdiepingen en verbannen naar steriele achteraf zalen, die volledig zijn losgezongen van de veelkleurige, lawaaiige vaste collectie. Dat zorgt bepaald niet voor een vanzelfsprekend onthaal van vaste bezoekers, die nog niet zo zijn gewend aan deze andere tak van sport. Terwijl de tentoonstelling toch echt gezien mag worden. Die gaat lichtvoetig, poëtisch of indringend over reizen en migratie, over de sporen van de koloniale geschiedenis in het leven van vandaag, over het daaraan gekoppelde verlangen naar een beter leven.


Anders dan bij citymarketing of bij de Skull van Damien Hirst destijds in het Rijksmuseum, vooral gekozen omwille van spektakel en bezoekersaantallen, zoekt het Tropenmuseum bedachtzaam naar kunst die inhoudelijk aansluit bij en voortborduurt op zijn collectie. Daarmee ontstaan inderdaad een ruimere, nieuwe blik op het oude, koloniale erfgoed en nieuwe verbindingen met de actualiteit, worden reflectie en een grotere betrokkenheid mogelijk. Het is nog niet volmaakt, blijkt uit beide tentoonstellingen, maar het werkt.


Zo maakt Bouchra Khalili van illegale, Afrikaanse vluchtelingen reizigers als u en ik. Van achter de reizigersmetafoor en het gortdroge verhaal komt de schrijnende hopeloosheid van hun onderneming indringend naar voren (The Mapping Journey, 2008-2011). De nuchtere toon kan de teleurstelling en de zinloosheid nauwelijks verbloemen. Verrassend genoeg staan zij niet alleen in hun naïeve verlangen naar een beter leven. Want terwijl zij naar Europa trekken, willen hun tegenvoeters, wonend in Portugal, geboren in de voormalig Portugese kolonie Angola, niets liever dan terug naar Afrika, in hun hoofd het paradijs.


Zo hevig is dit verlangen, blijkt uit de video van Claudia Christovao, dat het hun leven ernstig verstoort.


De Duitse ogenstaalkaart uit 1932. Veertig verschillende oogkleuren zijn in kaart gebracht om mensen in rassenhokjes te plaatsen, ze weg te zetten als een andere, mindere mensensoort. In eerste instantie valt het vakmanschap op. Waarna het besef met een schok binnenkomt: zo dachten onze voorouders nog maar tachtig jaar geleden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden