Verplicht aan de slag in Milwaukee

In bijstand geloven ze niet meer in Milwaukee, Wisconsin. Want uitkeringen helpen de armoede de wereld niet uit. Wie kan werken, moet werken....

ZITTEND OP de stoep voor het banencentrum staart Melaura naar de twee ijscokarretjes op 9th Street. De door Zuid-Amerikaanse en Oost-Europese immigranten bevolkte Clocktower-buurt in Milwaukee ligt on the wrong side of the tracks. Vanuit het stadscentrum kom je langs een rangeerterrein, vervallen fabrieken, striptenten en Mexicaanse cafés.

Melaura (19) is een alleenstaande moeder met drie jaar middelbare school. Een maand geleden klopte ze aan bij het banencentrum. Ze wilde werken. Of beter, ze moest. Want zo gaat het sinds 1997 in Milwaukee: wie gezond van lijf en leden is, wordt geacht zelf in zijn onderhoud te voorzien. Bijstand is iets uit de vorige eeuw.

Melaura kwam bij het programma Wisconsin Works (W-2) en kon meteen aan de slag in een liefdadigheidswinkel voor Vietnamveteranen. Voor het sorteren van binnengekomen waar kreeg ze 673 dollar per maand. 'Geen vetpot', zegt ze. 'Aan mijn huur ben ik al 400 dollar kwijt.'

Daarom ging ze onverwijld op zoek naar een andere baan. Die heeft ze nu. Als caissière gaat ze binnenkort negen dollar per uur verdienen. Daarnaast gaat ze in de avonduren een computercursus volgen. 'Dat wordt zwaar', beaamt ze. 'Zeker met mijn kind, maar ik weet dat het gaat lukken.'

De bedenkers van W-2 zullen Melaura's verhaal met een tevreden glimlach aanhoren. Was de vrouw voorheen in de bijstand gekomen, nu is ze op eigen initiatief via een 'Melkert-baan' snel doorgestroomd naar de marktsector.

Melaura's succes belichaamt de essentie van W-2: het drastisch omlaag brengen van het aantal bijstandstrekkers in de staat Wisconsin, waarvan Milwaukee met 700 duizend inwoners de belangrijkste stad is. Het W-2 credo: iedereen die kan, moet werken. Het programma vindt, mede vanwege de krappe arbeidsmarkt, navolging in grote delen van de VS. Ook Nederland heeft interesse. Wisconsin is een bedevaartsoord geworden voor journalisten, politici en beleidsmakers.

W-2 werd op 1 september 1997 geïntroduceerd, nadat er in Wisconsin al tien jaar was geëxperimenteerd met initiatieven om de bijstand af te schaffen - in die periode daalde het aantal bijstandsgerechtigden al van 100 duizend naar 35 duizend. Uitgangspunt van W-2 was dat het systeem van je hand ophouden niet bijdraagt tot oplossing van het armoedeprobleem. Mensen vergroeiden met hun uitkeringen, families zaten soms al drie generaties in de bijstand. Ze vonden het recht op bijstand vanzelfsprekend, hetgeen botste met de visie van de Amerikaanse belastingbetaler die 'klaplopers' niet wil sponsoren.

Vandaar W-2, uitgedokterd door een conservatieve denktank en bijgeschaafd door het progressieve deel der natie. 'Het huidige systeem is oneindig veel beter dan wat er was', zegt de Democratische senator Antonio Reilly.

Het programma is bedoeld voor armlastige families met minderjarige kinderen - in praktijk vooral alleenstaande moeders. De uitvoering is uitbesteed aan particuliere organisaties, die bepaalde succespercentages moeten halen.

Het werkt als volgt. In plaats van dat ze gewoon hun uitkering kunnen ophalen, moeten deelnemers nu naar een banencentrum in hun wijk, dat zo is opgezet dat alles wat met werk te maken heeft hier te vinden is. De vacatures, trainingen, standaardsollicitatiebrieven, intensieve begeleiding.

De drempel is laag, de houding vriendelijk. Er is kinderopvang. Overal hangen posters die positivisme uitdragen: een stralende vrouw en daaronder 'attitude makes all the difference'. Over beeldschermen kruipen teksten als 'your future starts here!'

In de wachtzaal zitten mensen die hun case-manager willen spreken. Die stippelt voor hen het traject uit. Dat kan variëren van meteen werk in de marktsector tot de 'Melkert-baan'. Drugsgebruikers, gehandicapten en mensen met psychische problemen krijgen cursussen en therapieën betaald die ook hen voor de arbeidsmarkt moeten klaarstomen.

Omdat de vergoedingen doorgaans ontoereikend zijn, krijgen de W-2-deelnemers additionele hulp in de vorm van voedselbonnen, gezondheidszorg, kinderopvang en belastingvoordeel. Ze mogen het W-2 baantje maximaal twee jaar houden. Dan moeten ze doorstromen naar 'echt werk'. Ze mogen vijf jaar van W-2 afhankelijk blijven. Daarna zijn ze op hun eigen overlevingsdrang aangewezen. Wie het niet redt, heeft pech.

Volgens de cijfers is W-2 een groot succes. Tussen 1997 en '99 moest W-2 bijna 50 duizend gezinnen aan werk helpen. 'Tweederde hiervan is doorgestroomd naar de private sector', zegt Bob Haveman, onderzoeker aan de Universiteit van Wisconsin.

De bedenkers van W-2 kloppen zich ook op de borst dat het geld dat vroeger in de bijstand verdween, nu veel efficiënter wordt gebruikt. In 1996, het jaar voordat het programma begon, gaf de staat Wisconsin 424 miljoen dollar uit aan bijstand: 7700 dollar per bijstandsgerechtigde.

W-2 kostte twee jaar later 282 miljoen dollar - een aanzienlijke besparing. Bovendien kon dankzij de grote uitstroom naar de private sector per persoon per jaar bijna drie keer zoveel worden gespendeerd: 21 duizend dollar.

Maar een bezoekje aan Hope House, een daklozenopvang niet ver van het banencentrum op 9th Street, laat de weggemoffelde schaduwzijde van het programma zien. Directeur Kenneth Smith vertelt dat zijn centrum mede als gevolg van W-2 te maken heeft met een groeiende toestroom. Zij die falen, zijn aan de goden overgeleverd. Smith schat dat er in Milwaukee tweehonderd families op de wachtlijst van de daklozenopvang staan.

Het W-2 programma legt feilloos de tekortkomingen van het verharde systeem bloot. De lonen in de dienstensector, waarin veel W-2'ers terecht komen, liggen bedroevend laag, soms 5,15 dollar per uur. Doorstromen naar een beter betaalde baan is moeilijk, afvallen bij een economische recessie ligt voor de hand. Wie ziek wordt, moet vaak zelf voor de kosten opdraaien. 'Sommigen mensen zijn onder W-2 slechter af dan toen ze in de bijstand liepen', zegt Smith. 'Je ziet ook het indikken, vijf, zes families in een huis.'

Ook de case-managers, die elk 55 W-2-klanten onder hun hoede hebben, schetsen een somberder beeld van het programma dan de cijfers doen vermoeden. 'Voor wie zich helemaal inzet, werkt W-2', zegt Adriana Tostado achter een met dossiers bezaaid bureau. 'Voor anderen is het net een draaideur, ze gaan weg en komen weer binnen. Vaak is het: een stap vooruit, drie stappen terug.'

De klanten eisen van de (slechtbetaalde) case-managers dat die tegelijk sociaal werker, psycholoog, accountant, advocaat en bemiddelaar zijn. 'Soms worden we bedreigd', zegt Tostado. 'Er is een groot personeelsverloop.'

Veel cliënten moeten alles nog leren. Een huishouden bestieren, met geld omgaan, iedere dag op tijd op het werk komen. 'Ik krijg mensen zo oud als mijn ouders, die ik alles nog moet bijbrengen', zegt Tostado. 'Wij proberen ze in een andere versnelling te krijgen. Het gaat om een mentaliteitsverandering: wie is het voorbeeld voor je kinderen? Jij! Jij moet 's ochtends op tijd opstaan.'

Zelfs als de discipline wordt opgebracht, lijdt het gezin er vaak onder. Kinderen gaan overdag naar school en moeders werken 's avonds. Op de kinderopvang (sommige zijn achttien uur per dag open), worden gedragsproblemen bij deze kinderen geconstateerd. 'Ouders reageren dan geïrriteerd', zegt Sandy Garza, supervisor in La Cause kinderopvang. 'Bel me niet op mijn werk, zeggen ze, anders word ik ontslagen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden