5 vragenover het coronavirus en de Chinese politiek

Veroorzaakt het coronavirus een stille revolutie in Beijing?

De onvrede in de Chinese samenleving over de coronacrisis is een bedreiging voor president Xi Jinping. Tot dusver offert hij lokale zetbazen. Maar de vraag is: overleeft het Chinese politieke systeem de heftigste crisis in drie decennia?

Voorbijgangers in Guangzhou moeten hun temperatuur laten opnemen. Het aantal besmettingen met het nieuwe coronavirus is in China opgelopen tot ruim 63 duizend. Beeld Alex Plavevski / EPA

1.  Hoe erg is de crisis?

Werd de epidemie aanvankelijk vergeleken met de sars-epidemie uit 2003, een soortgelijk coronavirus, inmiddels wordt de crisis wat betreft de druk op het politieke systeem in een adem genoemd met ‘1989’, het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede. Dat is China’s grootste politieke taboe. Door een factiestrijd tussen hervormers en hardliners stond het regime destijds op wankelen. Nu vragen vooral westerse waarnemers zich opnieuw af of de eenpartijstaat deze stresstest overleeft.

2. Wat is het grootste probleem?

Het machtige, rijke China, dat Europese havens koopt en hele Afrikaanse landen voorziet van hightech veiligheidssystemen, blijkt niet eens in staat het medisch personeel van voldoende mondkapjes te voorzien. De coronacrisis legt onverbiddelijk de bestuurlijke verrotting van het systeem bloot.

Onder de Chinese president Xi Jinping zijn de laatste kritische media gemuilkorfd, waardoor de overheid van zichzelf afhankelijk is voor informatie. Dat ging fout: eerst werd informatie over het virus traag naar de top gerapporteerd, daarna wachtten lokale bestuurders lang op beslissingen van de centrale overheid.

Het autoritaire systeem is niet ingesteld op snelle en transparante informatieoverdracht naar de top, en die situatie is onder Xi niet verbeterd. Terwijl dat ambtenarenapparaat nasidderde van de zuiveringen waarmee Xi’s bewind begon, harkte Xi als Voorzitter van Alles zo veel mogelijk macht naar zich toe.

Deze centralisatie gaf de communistische partij een leidende rol. Het bestuur ‘verpolitiekte’: technocraten van vóór Xi kregen ‘rode’ bazen, geselecteerd op hun vermogen Xi’s verzameld werk te reciteren. Daardoor verkeert de bureaucratie in ‘professionele verwarring’. Ruim tien miljoen ambtenaren krijgen vage, algemene ­

Xi-ismes op hun bord, zonder helderheid over de uitvoering in de praktijk. Bureaucraten vinden het veiliger geen initiatief te nemen - dan kunnen ze ook niets fout doen. Op deze bestuurlijke verlamming volgt een bijna hysterische overreactie, als duidelijk is welke maatregelen goed scoren in Beijing.

3. Waar is Xi Jinping?

Xi wordt neergezet als opperbevelhebber van de ‘volksoorlog’ tegen het coronavirus, dat nu officieel ­Covid-19 heet. Maar op een gemondkapt bezoekje aan een Beijingse volkswijk na heeft hij de werkbezoeken aan de frontlinie aan zijn nummer twee, premier Li Keqiang, toegeschoven. Dat leidt tot de voorbarige speculatie dat Xi’s almacht tanende is. Het Chinese politieke systeem is ­risicomijdend en geconditioneerd op het handhaven van stabiliteit. Xi hanteert dezelfde tactiek als zijn voorbeeld Mao Zedong, die tijdens een crisis uit het zicht verdween om de touwtjes steviger aan te trekken. Als Voorzitter van Alles is Xi ook de Kop van Jut als alles misgaat, dus zoekt hij naar manieren om zich in te dekken.

De mythe van de capabele meritocratie, waarbij het uitgangspunt is dat het land wordt bestuurd door mensen die het best presteren, is in elk geval doorgeprikt. Onbekwame bestuurders zetten tijdens persconferenties hun mondmasker verkeerd op en weten geen  antwoord te geven op de vraag hoeveel maskers dagelijks in hun stad worden geproduceerd – zo laten ze zien hoe ver ze afstaan van de werkelijkheid van de doorsnee-Chinees. Deze week werden de partijsecretarissen van Wuhan en de provincie Hubei naar huis gestuurd, maar of het offeren van plaatselijke zondebokjes uit de impotente bureaucratie de woede in de samen­leving kan bezweren is de vraag. 

4. Is dit het Chinese Tsjernobyl?

Verwijzingen naar ‘Tsjernobyl’, de kernramp die de Sovjet-Unie in 1986 tevergeefs geheim probeerde te houden, gaan rond op het Chinese internet. De kernramp overtuigde Sovjet-leider Gorbatsjov destijds van de noodzaak tot transparantie en andere hervormingen van het aftakelende politieke systeem. Dat leidde tot de opheffing van het machts­monopolie van de communistische partij en, uiteindelijk, de desintegratie van de Sovjet-Unie.

Dit scenario is Xi’s spookbeeld. Wat hij zegt over transparantie, dient puur om de epidemie te bestrijden – politieke hervormingen zijn niet te verwachten. De term ‘hervormingen’ is onder Xi synoniem geworden voor maatregelen die vooral de macht van de partij versterken. Verwacht geen politieke hervormingen: de crisis geeft Xi eerder aanleiding zijn filosofie over ‘goed bestuur’ nog dwingender op te leggen.

5. Waarom komen Chinezen niet in opstand?

Hoe uitgehold en impotent het huidige systeem ook is, een alternatief is niet voorhanden en een opstand is levensgevaarlijk in een land waar zelfs op lichte subversieve uitingen gevangenisstraf staat.

Dat betekent niet dat iedere Chinees zich willoos overgeeft aan de doffe verdoving van de staatspropaganda. Die getuigt doorlopend van de grootsheid van de Communistische Partij. De eerste genezen corona­patiënten bedankten op de staatstelevisie CCTV eerst de partij en daarna hun artsen. Slechts het Chinese politieke systeem is in staat imponerende maatregelen tegen het virus te ­nemen, is de voorgeschreven denkrichting. 

Maar veel Chinezen hebben de afgelopen maand met eigen ogen iets heel anders gezien. ‘Het breekbare, ­ledige hart van de bevende façade van de staat is zichtbaarder dan ooit’, schrijft de intellectueel Xu Zhangrun, een jurist van de Tsinghua-Universiteit die eerder wegens kritiek op Xi op non-actief werd gezet.

Vooral jongeren worden door de crisis ingewijd in de frustratie en desillusie waarmee oudere generaties door eerdere ervaringen met het politieke systeem vertrouwd zijn. Chinese millennials zijn opgegroeid in het tijdperk van economische groei en het toenemende internationaal aanzien van China. Zeker als het isolement van de epidemie voortduurt en de economische schade tot een recessie leidt, is de terugval voor deze generatie moeilijk te verteren.

Podcast

Rondom het coronavirus draait de censuur- en propagandamachine van de Chinese overheid op volle toeren. Voormalig China-correspondent Marije Vlaskamp vertelt er over in deze aflevering van het Volkskrantgeluid.

Dossier Coronavirus

Wat begon als een mysterieus virus in de Chinese miljoenenstad Wuhan heeft zich over de hele wereld verspreidt. Langzaam maar zeker komen we meer te weten over dit coronavirus. In dit dossier leest u alles wat u moet weten over het virus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden