Veroordeeld

Michaël Zeeman reist langs Europa's nieuwe grenzen...

Michaël Zeeman

Eerst halen ze een muur 'neer en dan richten ze er vijftien jaar later weer een op', moppert Joera, slavist en restauranthouder te Oezjgorod en plaatselijk bekendstaand als talenwonder. Op zichzelf is de reikwijdte van die talenkennis al opmerkelijk: behalve Oekraïens en Russisch, spreekt hij Hongaars, Slowaaks en Roemeens – en ook nog Italiaans.

Maar om die eerste vijf gaat het, want daarin weerspiegelt zich het historische karakter van Oezjgorod, een dodelijk vermoeid Habsburgs stadje in de transkarpatische vlakte, op de grens van de Oekraïne en Slowakije. Ten noorden ligt een uitloper van de Karpaten, die tot diep in de Oekraïne reikt en de noordenwind temt, en dus kijkt Oezjgorod naar het zuiden, naar Hongarije en Roemenië, allebei vlakbij, en ligt het te midden van wijngaarden. Een vooruitgeschoven post van het zuiden op de grens met het oosten; de huidige hoofdstad, Kiev, is ver, heel ver weg, verder dan Bratislava en Boedapest.

Alles lijkt er verleden tijd, het museum (gesloten), de concertzaal(gesloten), het marionettentheater (gesloten), het oude handelsreizigershotel op het centrale plein bij de brug over de Oezj (gesloten) en de voormalige synagoge, thans Philharmonie (gesloten, in beide hoedanigheden). Alleen de kazerne, al even Habsburgs, is nog in bedrijf.

Die synagoge is geen kinderachtig gebouw en een magnifiek voorbeeld van het oriëntalisme in de Europese architectuur: baksteen in alle kleuren rood, moorse boograampjes, een feest van arabesken in de ornamentiek. Wat er gebeurd is, laat zich raden: een handelsstadje op de route van Wenen naar het oosten en dus veel asjkenazim over de vloer. Komt de Endlösung der Judenfrage, iedereen op de trein, enkele reis. Wie het overleefde kreeg vervolgens te maken met Stalin – en dus kreeg de synagoge een andere bestemming. Dat het gebouw een muziekzaal werd is nog een meevaller, want in Tsjernivci, de geboortestad van de grootste dichter van de holocaust, Paul Celan, tweehonderd kilometer verderop, en in Kiev werden de voornaamste synagogen ingericht als bioscopen. Het Eerste Gebod van de Mozaïsche wet is immers het beeldverbod: geintje van de communisten.

Wie een grens wil kennen, moet beide zijden van die grens bekijken,wie een grens wil trekken en de bergen als afbakening wil gebruiken, moet zijn grens aan gene zijde van de bergen trekken. En dat deden ze, de Habsburgers: achter de Karpaten, om vriend en vijand van ver te zien aankomen.

Joera weet wel zeker dat het nieuwe Gordijn een stevig gordijn zal worden: zij, vijf kilometer verderop in Slowakije en weer vijfentwintig kilometer verder in Hongarije, horen er wel bij – wij, hier in Oezjgorod, niet. Waarom? Omdat in het verleden behaalde resultaten geen garanties bieden voor de toekomst?

'Europa was de beste garantie voor de Oekraïne', zegt Joera, 'sluit je dat af, dan zijn we weer tot Rusland veroordeeld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden