Vier Vragen Microplastics

‘Verontrustende’ eerste bevindingen Nederlands onderzoek microplastics

Elke dag krijgen we plasticstof binnen. Het lijkt zelfs door te dringen tot cellen van de longen en de placenta. Vijftien Nederlandse onderzoeken brengen de gezondheidsrisico’s van micro- en nanoplastics voor de mens in kaart. Op een congres in Amsterdam werden donderdag de eerste, verontrustende, bevindingen gepresenteerd. Vier vragen. 

Microplastics op tafelzout. Beeld Hollandse Hoogte

Wat weten we over de effecten van microplastics voor de gezondheid?

Niet veel. Naar de gezondheidseffecten van plasticdeeltjes voor de mens is nog maar weinig onderzoek gedaan. Studies bleven voornamelijk beperkt tot dierproeven en proeven in kweekschaaltjes. Gebleken is onder meer dat micro- en nanoplastics schadelijk kunnen zijn voor watervlooien en embryo’s van zee-egels. Bij ratten zijn deeltjes teruggevonden in diverse organen, bij zebravissen bereikten nanoplastics de hersenen. Uit onderzoek met knaagdieren bleek dat plasticdeeltjes zich kunnen ophopen in de placenta.

Nanoplastics blijken celmembranen in het maagdarmkanaal te kunnen passeren. Proeven met dieren en darmcellen geven aan dat plasticdeeltjes door de darmwand de bloedbaan kunnen bereiken. Het overgrote deel van de deeltjes verlaat het lichaam via de ontlasting. Hoe kleiner het deeltje, hoe groter de kans op opname in het lichaam. Er is weinig bekend over het vrijkomen van chemische stoffen die in en aan de deeltjes zitten. Ook weten we nog weinig over de mogelijke rol van plasticdeeltjes bij het transporteren van ziekteverwekkende organismen. De Wereldgezondheidsorganisatie concludeerde onlangs dat er geen aanwijzingen zijn dat plasticdeeltjes in het drinkwater een risico vormen voor de volksgezondheid.

Hoe komt het dat we zo weinig weten?

Al sinds de jaren zestig weten we dat microplastics in het milieu zitten, zegt onderzoeker Heather Leslie van de afdeling milieu en gezondheid van de Vrije Universiteit. Het kan lang duren voordat een onderwerp ‘hot’ wordt in politiek of wetenschap. ‘Dat is een ingewikkeld proces, een combinatie van krachten in het maatschappelijk middenveld, media en wetenschappers die zich betrokken voelen bij een onderwerp.’

Barbro Melgert, adjunct-hoogleraar farmaceutische immunologie aan de Rijksuniversiteit Groningen: ‘Je mag microplastics niet vergelijken met roken, maar de overeenkomst is dat het een tijd duurt voordat we ons bewust worden van mogelijke risico’s. We zijn nu in de tijd van de microplastics beland.’

Het is lastig om na te gaan aan hoeveel micro- en nanoplastics de mens dagelijks wordt blootgesteld. De schattingen lopen uiteen van tienduizenden deeltjes per jaar tot miljarden (allerkleinste) deeltjes in een kopje thee dat is gezet met een plastic theezakje. Wetenschappers gebruiken verschillende methoden om de mate van blootstelling te meten, zodat data moeilijk zijn te vergelijken, zegt Leslie. Dit wordt verder gecompliceerd doordat er vijfduizend soorten plastic op de markt zijn, met verschillende polymeren en tal van toevoegingen, zoals weekmakers, kleurstoffen en vlamvertragers. Leslie: ‘De toxiciteit van een mengsel van polymeren en chemische stoffen is complex en moeilijker te analyseren dan één stof tegelijk.’ Toch laat ze weten optimistisch te zijn over het ontwikkelen van methodes waarmee de blootstelling aan plastic deeltjes kan worden vastgesteld.

Wat hebben de Nederlandse onderzoeken tot nu toe opgeleverd?

Plastic deeltjes kunnen doordringen tot cellen van de menselijke placenta, ontdekte Juliette Legler, hoogleraar toxicologie aan de Universiteit Utrecht. Het zijn de eerste, voorlopige bevindingen van laboratoriumonderzoek dat ze samen met andere wetenschappers doet. Onder de microscoop is te zien dat nanoplastics en kleine microplastics terechtkomen in gekweekte placentacellen, laat ze meteen na deze ontdekking weten. ‘Dit toont voor het eerst aan dat het mogelijk is dat microplastics in de placenta van de mens binnendringen.’ Ze onderstreept dat dit nog weinig zegt over gezondheidsrisico's. Daarvoor is verder onderzoek met monsters van menselijke placenta's nodig. 

Wetenschappers van de Rijksuniversiteit Groningen onderzoeken de effecten van microplastics op de longen. In huis ademen we vezels in van synthetische kleding, vloerbedekking en gordijnen. Om de invloed op de longen te testen gebruiken de onderzoekers minilongetjes, in kweekschaaltjes gegroeide cellen van luchtwegen en longblaasjes. Die stelden ze bloot aan minuscule snippers nylon en polyester.  ‘Onze eerste bevinding is dat nylon een dramatisch effect heeft op de groei van luchtwegen’, zegt Barbro Melgert. De luchtwegen groeien niet meer als nylonvezels worden toegevoegd. Bij polyester doet dat effect zich niet voor. Melgert: ‘We denken dat het effect niet wordt veroorzaakt door de nylonvezels op zich, maar door iets dat uit de vezels lekt. Wat dat is, weten we niet.’ Ze tekent er bij aan dat de kweekcellen aan een veel hogere dosis microplastics zijn blootgesteld dan mensen normaal in hun longen krijgen.

Een ‘verontrustende’ bevinding meldt ook immunoloog Nienke Vrisekoop, assistant professor bij het UMC Utrecht. Samen met een collega onderzoekt ze hoe ons afweersysteem op plastic binnendringers reageert. Ze haalde immuuncellen uit menselijk bloed en bracht die in een kweekschaaltje samen met microplastics van verschillende grootte en met verschillende stoffen eromheen.  Plastics die waren omgeven door bloedeiwitten werden opgegeten door immuuncellen, schone plastics werden genegeerd. Bij de kleinste stukjes (een micrometer, ofwel een duizendste van een millimeter) en bij plastics zonder ‘coating’ gebeurde niets. ‘Immuuncellen die ‘gecoate’ deeltjes van 10 micrometer hadden opgegeten gingen dood’, zegt Vrisekoop. Ze onderstreept dat het nog te vroeg is om te zeggen of zich dit ook bij mensen kan voordoen. ‘Het is geconstateerd in kweekglaasjes, het onderzoek is nog te pril om vergaande conclusies te trekken.’

Wat kunnen we zelf doen om blootstelling aan micro- en nanoplastics te beperken?

Vermijd synthetische producten (tapijt, gordijnen, kleding) en kies voor natuurlijke producten, zoals katoen, stelt de Plastic Soup Foundation. Blootstelling kun je verminderen door vaker te stofzuigen en het huis goed te ventileren. Water in plastic flessen bevat meer microplastics dan water uit de kraan. Gebruik geen plastic theezakjes, maar zet thee van losse bladeren. De Plastic Soup Foundation beveelt verder aan cosmetische producten te kiezen die geen plastic ingrediënten bevatten – ze dragen het Zero Label. Gebruik wasmiddelen op basis van natuurlijke ingrediënten en zonder toegevoegde geurstoffen.

Meer over microplastics: 

Ook het plastic theezakje blijkt bron van microplastics.

Minuscule stukjes plastic in drinkwater, hoe erg is dat?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden