Analyse Oude partijen, jonge leiders

Vernieuwing zonder disruptie: de ideale leider op het Binnenhof is jong en niet wild

Beeld Javier Muñoz

De politieke partijen krimpen en kraken. Het nieuwste medicijn: een jonge leider. Of er echt wat verandert, is nog maar de vraag. De oude garde zoekt verjonging zonder rebellie.

Arme Mark Rutte (51). Hij is in al die jaren amper veranderd: nog steeds een behoorlijke bos donker haar, geen gram aangekomen en altijd net iets meer gebruind dat de rest van zijn collega’s. Toch lijkt hij deze week naast de nieuwe D66-fractievoorzitter Rob Jetten (31) opeens op diens oudere oom, iemand van de vorige generatie. Misschien dat de premier daarom zuinigjes reageert op de jongste ster aan het Haagse firmament: ‘Laten we hem een kans geven.’

Sybrand Buma (53) moet er ook aan wennen. Met die andere jeune fractievoorzitter, Jesse Klaver (32), heeft hij weinig op. Nu moet hij wekelijks om de tafel met Jetten, een jongen die nog geboren moest worden toen hij de Elfstedentocht reed.

Subtiele veranderingen zijn al zichtbaar nu de jeugdigheidscultus toeslaat op het Binnenhof. Kijk naar Klaver en Lilian Marijnissen (33), twee leeftijdgenoten die een klik met elkaar hebben. Er is minder gehakketak dan met iemand als Asscher, zo valt er in hun omgeving te horen. Een generatiedingetje. ‘Jesse en Lilian geven elkaar gewoon een fist pump als iets goed is gegaan’, zegt een jonge GroenLinkser.

Ook Klaas Dijkhoff (37) drukt de oudere leiders met de neus op de feiten. Op sociale media, het nieuwe slagveld van de Haagse politiek, is de VVD-fractievoorzitter nu al een prominenter figuur dan zijn baas Rutte. Hij maakt onvermoeibaar filmpjes, beantwoordt vragen, schrijft stukjes en voor wie er geen genoeg van kan krijgen, is er ook nog ‘de Klaasbrief’, digitaal uiteraard.

Jetten is vooralsnog de laatste aanwinst onder de dertigers. Hij moet zijn afglijdende partij nieuw elan geven. In het verleden hadden jonge leiders als Hans Wiegel en Ed Nijpels nog minstens vier tot vijf jaar corvee gedraaid in de Kamer, nu is dat niet eens meer nodig. Jetten loopt pas anderhalf jaar rond in Den Haag. Marijnissen had amper een debat gevoerd toen de SP haar klaar vond voor het grote werk.

De wisselingen van de wacht bij de gevestigde partijen zijn uit nood geboren. Het piept en kraakt nog steeds in het oude bestel. Ledenaantallen lopen terug, indringers van buiten kloppen steeds hinderlijker aan de poort. Na de laatste verkiezingen zijn er alweer twee nieuwe partijen bijgekomen: Denk en Forum voor Democratie. Hun leiders Tunahan Kuzu (37) en Thierry Baudet (35) staan op forse winst in de peilingen. Hetzelfde geldt voor de Partij voor de Dieren.

Het wondermedicijn voor een gevestigde partij in nood? Een jonge leider die staat voor vooruitgang en toekomst. Het copyright ligt bij GroenLinks. Met Jesse Klaver steeg de partij in 2017 van 4 naar 16 zetels. De partij van grijsaards met linnen-tasjes en sandalen staat nu opeens te boek als ‘een beweging’ vol hippe jongeren die elkaar treffen bij ‘meet-ups’ in poptempels.

Wat andere partijen bovenal bewonderen: de veranderingen bij GroenLinks verliepen keurig volgens plan, zonder veel gedoe en intern debat. Een formule die navolging heeft gekregen.

Het Klaver-draaiboek

In mei 2015 is Jesse Klaver nipt 29 jaar als hij het partijleiderschap overneemt. De GroenLinkser presenteert zich vanaf het eerste moment als het gezicht van de toekomst, een man die met alle oude conventies gaat breken. ‘Mijn adviseurs hebben me afgeraden om dit verhaal te houden’, zegt hij in zijn eerste toespraak. ‘Maar ik laat me door niets of niemand, door welke cynici of sceptici dan ook, vertellen dat iets niet kan, dat iets onmogelijk is.’

Klaver presenteert zich voor de buitenwacht als een rebelse hemelbestormer, maar tegelijkertijd is hij voor zijn eigen partij de ultieme insider. Alle stadia van de wannabe-politicus heeft hij braaf doorlopen: medewerker bij de fractie, voorzitter van de jongerenbeweging, campagneleider, Kamerlid en loyaal bondgenoot van de partijtop. Zo steunt hij als jongerenleider tegen de zin van veel leden de liberale koers van partijleider Femke Halsema. Onder de meer traditioneel linkse voorvrouw Jolande Sap doet hij ook gewoon trouw dienst als campagnemanager. Met tussenpaus Van Ojik werkt hij ‘heerlijk’ samen.

Klavers machtsovername wordt nauwgezet gepland en voorbereid door de partij. Ex-fractievoorzitter Van Ojik licht hem al maanden tevoren in over zijn vertrek. De 29-jarige moet de nieuw man worden. Daar is de hele partijtop het over eens.

Potentiële rivalen binnen GroenLinks maken daarna geen kans meer om nog aanspraak te maken op het partijleiderschap. Klaver heeft dankzij de tussentijdse opvolging van Van Ojik een niet in te lopen voorsprong genomen. Een interne lijsttrekkersstrijd voor de verkiezingen van maart 2017 gaat niet door.

Het is verjonging zonder rebellie, vernieuwing zonder disruptie. De rest van Den Haag kijkt bewonderend toe.

Insider

Ruim twee jaar later trekt ook de SP het Klaver-draaiboek uit de kast. Lilian Marijnissen is 33 als ze aantreedt als nieuwe fractievoorzitter bij de SP. Net als bij GroenLinks is de machtsoverdracht nauwkeurig voorbereid. Zo is Marijnissen eerder dan meeste andere Kamerleden op de hoogte van het vertrek van Emile Roemer. De oud-partijleider benadert haar zelf met de vraag om het roer over te nemen. De rest van de partijtop steunt dat.

Net als Klaver is Marijnissen een insider: ex-campagnemedewerker, ex-raadslid, Kamerlid en dochter van oud-leider Jan Marijnissen. Jong en loyaal.

De enige andere SP’er die de strijd durft aan te gaan, Kamerlid Sadet Karabulut (43), krijgt pas kort van tevoren te horen dat Roemer vertrekt. Ze moet binnen één dag steun zien te vergaren. Maar Kamerleden die voor haar kiezen, keren zich daarmee ook tegen de wens van de partijtop. Van een open strijd is geen sprake. Karabulut verliest.

Een tweede kans komt er waarschijnlijk niet meer. Marijnissen is formeel slechts fractievoorzitter, maar net als eerder bij Klaver oogt haar lijsttrekkerschap als een voldongen feit. De hele partij is nu al ingericht op het leiderschap van Marijnissen.

Bij D66 voltrekken zich nu weer dezelfde processen. Ook Rob Jetten hoort  eerder dan de meeste andere D66-Kamerleden dat Pechtold plaats zal maken. En ook hij krijgt de zegen van de afzwaaiende partijleider en andere kopstukken. Tegenkandidaat Salima Belhaj verneemt pas op het allerlaatste moment dat er een vacature vrijkomt.

Ook Jetten is ‘slechts’ fractievoorzitter, maar invloedrijke D66’ers positioneren hem nu al als beoogd partijleider. Het NOS Journaal meldt dinsdag op basis van anonieme bronnen in de partij dat Jetten ‘ook echt de man van de toekomst moet worden’. Een wat kritischer outsider als ex-Kamerlid Boris van der Ham staat zo al op achterstand.

De VVD zal de ontwikkelingen met interesse volgen. Als Rutte besluit voortijdig op te stappen, kan hij het leiderschap zo overdragen aan Dijkhoff. Net als de andere dertigers heeft de VVD-fractievoorzitter meer dan genoeg stempeltjes in zijn partijboek staan: opleidingsklasje, raadslid, campagneleider, Kamerlid. Dijkhoff staat bekend als ‘Klussen Klaas’ omdat hij loyaal lastige karweitjes opknapt. Het partijleiderschap kan zomaar het nieuwste klusje zijn. Als Rutte het sein geeft.

De achilleshiel

De dertigers hoeven hun macht niet te bevechten. Dat kan ook een achilleshiel zijn. De jonge leiders moeten een symbool zijn van veranderingen en vernieuwing, maar hoe geloofwaardig is dat als ze hun positie te danken hebben aan de oude garde?

Bij de SP lijkt na een jaar nog niet iedereen overtuigd. De partij heeft in Lilian Marijnissen een jonge getalenteerde leider, maar onduidelijk blijft wat er precies is veranderd sinds de afzwaaiende Emile Roemer haar tot opvolger kroonde. Het frisse gezicht zorgt nog niet voor een electorale opleving. De SP blijft in de peilingen net zo beroerd scoren als voorheen.

Bij D66 wil nieuwkomer Jetten naar eigen zeggen ‘het werk van Alexander Pechtold’ voortzetten. Zijn eerste boodschap: ‘Ik ben een ander persoon, maar de agenda verandert niet.’ Hoe hij dan de weggelopen kiezers gaat terughalen, blijft ongewis.

Wie even over de grens kijkt, zal niet meteen optimistisch zijn. Dat het fout kan aflopen met een jonge leider, bleek eerder in Engeland. Na het tijdperk van Tony Blair en Gordon Brown koos Labour voor de veelbelovende en slimme Ed Miliband. Het liep uit op een fiasco, ook omdat Miliband zich niet kon losmaken van het ancien regime. Inmiddels omarmen jonge kiezers Jeremy Corbyn, een 66-jarige paria van de voormalige partijtop die zo onhandig en ongepolijst is dat zijn optreden na jaren vol spin en soundbites een verademing is voor veel kiezers.

Ook in de VS ontpoppen onconventionele buitenstaanders zich tot electorale magneten. Jong zijn de rebellen niet. De Republikeinen kregen Donald Trump (72) en bij de Democratische partij in de VS groeide de knorrige 71-jarige Bernie Sanders na jaren van politieke marginalisering plotseling uit tot de authentieke leider die de ziel van de partij moest terugbrengen.

Dergelijke verrassingen zitten er bij de Nederlandse gevestigde partijen niet in. De nieuwe leiders aan het Binnenhof zijn getrainde professionals, alumni van de eigen opleidingsklasjes, geen ongekunstelde dwarsliggers à la Sanders of Corbyn. De leden hebben daar vooralsnog weinig over te zeggen, laat staan de kiezers buiten de partij.

Macht

Hoe machtig de interne controledrift aan het Binnenhof kan zijn, bewees eerder de PvdA. In 2017 toonden alle peilingen al aan dat PvdA-kiezers door de samenwerking met de VVD geen enkel vertrouwen meer hadden in de Haagse kopstukken van de partij. Er was één voor de hand liggende uitweg om de grootste nederlaag uit de politieke geschiedenis te voorkomen: Ahmed Aboutaleb, de toen populairste politicus van het land, smeken om lijsttrekker te worden. De kiezers wilden het, de leden ook.

Het probleem was dat de Rotterdamse burgemeester geen onderdeel was van de inner circle. Aboutaleb stond bekend als eigenzinnig, ijdel, breedsprakig en dwars. De Haagse partijtop deed alles om Aboutaleb te ontmoedigen. Volgens kopstuk Jeroen Dijsselbloem moest hij zich eerst nog maar eens bewijzen. Aboutaleb bleef in Rotterdam, de PvdA stortte in het electorale ravijn.

Het lot van de PvdA zal een waarschuwing zijn voor andere gevestigde partijen. Door van bovenaf een moderne en jonge leider aan te stellen, kan het rumoer en debat buiten de deur worden gehouden. Of de kiezer dat ook beloont, is nog maar de vraag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.