Vernieuwing en diversiteit zijn dé doelstellingen van de korpschef

'De wijkagent moet ook een webagent zijn'

Vernieuwing rekent Erik Akerboom tot zijn belangrijkste taken als korpschef van de Nationale Politie. Maar dan niet op de manier waarop zijn voorganger het deed: '135 operationele projecten, dat kon nooit.' En dan waren er ook nog die lijken in de kast waardoor bijna iedere politieagent 'besmet' raakte.

Erik Akerboom: 'Op het punt van diversiteit wil ik een paar forse slagen maken.' Beeld Mike Roelofs

Op de Waddeneilanden moet de politie gebak centraal inkopen. De gebakjes worden aangeleverd per boot. Kosten: 60 euro per taartje. Agenten die per fiets surveilleren mogen een lekke band niet naar de fietsenmaker om de hoek brengen. Ze moeten het gaatje in de band aanmelden in het zogenoemde click-call-face-computersysteem, en soms tijden wachten voordat iemand het komt dichten. Het irriteert, zeggen agenten. Het maakt de politieorganisatie onpersoonlijk bovendien.

Kent u deze klachten?

'Ja. En als we niet oppassen komen de Bossche bollen voor de agenten uit Den Bosch straks niet meer uit Den Bosch.'

Erik Akerboom schiet erbij in de lach. Maar de voorbeelden zijn reëel, erkent de korpschef. 'En ik besluit bij deze dat wij in de toekomst bloemen en gebak niet langer centraal aanbesteden.'

Onlangs gaf hij al publiekelijk toe dat de centralisatie bij de politie is doorgeschoten. 'Sommige dingen draaien we terug', zegt de hoogste politiebaas. 'Het is niet goed als mensen geen operationele keuzen kunnen maken die wel nodig zijn. Als je nú een lokfiets of speciaal voertuig nodig hebt, mag het niet zo zijn dat je eerst Den Haag moet bellen omdat de bureaucratie je de aanschaf verhindert. Dan is er een probleem.'

Politiechef eist meer diversiteit binnen korps

De cultuur binnen de politie moet nodig veranderen. De top van alle 11 politie-eenheden, de korpsleiding en het Politiedienstencentrum krijgt nog dit jaar een extra plek voor 'divers' talent.

En wat gaat u daaraan doen?

'We hebben politiechefs een urgentiebudget gegeven. De centrale inrichting van de politie is niet langer onwrikbaar: daar waar nodig staan we afwijkingen toe. Als je in je regio bijvoorbeeld een haven hebt, moet je over de functies en middelen beschikken om in die haven je werk te kunnen doen.'

Van lokale verschillen was tot uw aanstelling geen sprake, tot ergernis van velen. Als u met een teletijdmachine kon terugreizen naar de oprichting van het nationale politiebestel in 2013, wat zou u anders doen?

'Dan zou ik de hele reorganisatie geleidelijker doorvoeren, zodat mensen al die veranderingen ook kunnen verwerken. Het moest te snel. En ik zou minder ambities tegelijk opstapelen. Toen ik hier begon lagen er 135 operationele projecten. Neem deze: er moet voortaan een advocaat bij het verdachtenverhoor. Weet je wat dat voor de politie betekent? Alle bureaus verbouwen, want voor zo'n advocaat moet een vertrouwensruimte worden ingericht. Je moet je werkinstructies aanpassen en je werkprocessen anders inrichten, want iemand moet bij die advocaat blijven. En dat is nog maar één voorbeeld, hè. Daarnaast kwamen de spijkermatten, de drugstests in het verkeer, het stroomstootwapen... 135 operationele projecten - dat kon nooit. Nog los van alle veranderingen die terroristische dreiging en migratiestromen van ons vroegen.'

U zou een realistischer planning hebben neergezet.

'En beter terugpraten met je ketenpartners. Gewoon zeggen: wat je nu van de politie wilt kan wel, maar dan kunnen we iets anders niet doen. Of: prima, maar daar hangt een prijskaartje aan. Mag het niks kosten? Sorry, dan kan het niet.'

Deze week zit Erik Akerboom (55) een jaar op zijn plek als hoogste commissaris van het landelijk politiebestel, dat nog midden in een reorganisatie zit. In zijn kamer op de derde verdieping van het hoofdkantoor in Den Haag hangt een groot, vrolijk schilderij - In Gedachten - van een vrouw met een gelukzalige blik onder een strakblauwe hemel. De korpschef is eraan gehecht; 'Ze is al 25 jaar bij me'. Hij kocht het eind jaren tachtig van de kunstuitleen en verhuisde het naar de vier politiebureaus waar hij werkte, nam haar mee naar de AIVD in Leidschendam, hing haar in zijn kamer als Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en bracht haar naar Defensie, waar hij tussen 2012 en 2016 de scepter zwaaide als secretaris-generaal. Bij het afscheid van een van deze banen vroegen oud-collega's hem 'als grapje' om het schilderij na te schilderen. Akerboom kan alles, zeggen oud-collega's. 'We zochten iets wat hij niet kon. Maar warempel, hij schilderde het prachtig na.'

En nu hangt de vrolijke vrouw hier, in het hart van het politiewalhalla.

Is het makkelijk voor mensen om hier binnen te lopen?

'Binnenlopen niet, binnenmailen wel. Ga er alsjeblieft geen reclame voor maken, want ik mail me helemaal suf. Enerzijds omdat ik korte lijnen belangrijk vind, maar ik zie die berg mails ook als indicator dat er nog veel te verrichten is om de politieorganisatie goed op de rails te krijgen.'

Hoeveel wijkbureaus zijn er al opgeheven?

'Dat weet ik niet uit m'n hoofd, het traject loopt tot 2025. We houden een locatie open totdat de dienstverlening op orde is, en de politie in de wijk mobiel werkt. Met het sluiten van bureaus willen we 70 miljoen besparen, dat geld investeren we in het mobiel werken mogelijk maken. Mensen bereiken ons via internet, de telefoon of Whatsapp, en straks komt de diender gewoon met zijn apparaat de aangifte thuis bij je opnemen. Dus waarom zouden we lege bureaus openhouden?'

Het verdwijnen van wijkbureaus raakt aan de kloof tussen de burger en de politie.

'We onderschatten de symbolische werking van het wijkbureau niet. Maar wat ook voelbaar is in de wijk: het postkantoor is weg, de bank gaat dicht, de bus komt niet meer langs en nu gaat de politie ook nog weg. Ik zeg niet dat er een kloof is tussen politie en burgers. We willen de politie graag zichtbaar in de wijk houden, er is juist meer behoefte aan dan ooit. Niet omdat onveiligheidsgevoelens toenemen, die nemen juist af, maar er heerst een nieuw onbehagen: welke nieuwkomers komen naar mijn wijk? Krijgen we een aanslag? Welke zekerheden heb ik nog?

'De politieman is daarop een van de laatste antwoorden. Politiesteunpunten kunnen de werking van het wijkbureau vervullen. Als we tot het inzicht komen dat meer herkenbaarheid nodig is, moeten het lokale bestuur en de politie dat samen oplossen. Maar we moeten ook willen vernieuwen. De wijkagent moet ook een webagent zijn.'

Vernieuwing rekent Akerboom tot zijn belangrijkste taken, samen met het bevorderen van diversiteit, het bewaken van de integriteit en het bestrijden van geweld door en tegen politiemensen. Deze onderwerpen, zegt hij, raken aan de legitimiteit van de politie. 'Ik zie en voel wat de impact van deze onderwerpen iedere keer weer is in de samenleving. Hier ga ik vol op sturen.'

Erik Akerboom. Beeld Mike Roelofs

De politie zou te wit en te bevooroordeeld zijn.

'Ik herken wat er wordt gezegd. Op het punt van diversiteit wil ik een paar forse slagen maken. De buitenwereld is veranderd en de politie veranderde niet mee. We hebben mensen nodig met een migratieafkomst, we moeten een heel nieuwe arbeidsmarkt gaan veroveren met streetwise jongens en meisjes.'

Hoe gaat u dat doen?

'Met de hele top inventariseren we ons divers talent. Daarbij heb ik het niet alleen over mensen van een andere etnische afkomst, maar ook over vrouwen, lhbt'ers, mensen met een heel ander type stijl van leidinggeven, bèta's, zij-instromers die een heel netwerk van buiten meebrengen.'

Iedereen dus, behalve de klassieke blanke student die op z'n 18de door de Politieacademie blauw is geverfd.

'Ook die doet mee, het zou onrechtvaardig zijn als we voor hem de deur dichtgooien. Maar we gaan in iedere eenheidsleiding, het politiedienstencentrum en ook bij de korpsleiding een nieuwe plek inrichten, dus in totaal op 13 plekken, kansen creëren voor talent met een andere achtergrond dan we gewend zijn. Die talenten krijgen de mogelijkheid om zich in hoog tempo tegen de eenheidsleiding aan te ontwikkelen. Het is niet voor spek en bonen; ze krijgen een stevige portefeuille.'

Waarom komen die er nu niet door de selectie?

'De politie heeft een bepaald profiel, van ons-kent-ons. De mensen hebben ook een baangarantie, dus die cultuur is decennialang diep geworteld. De politiecultuur is hard en sterk, en dat heb je nodig, maar die is ook gesloten, sluit anderen soms uit en wordt niet door iedereen als prettig en veilig ervaren.'

Het is een veelgehoorde klacht: je hoort er niet bij als je niet ten minste drie blauwe broeken hebt versleten.

'Het ligt iets genuanceerder dan dat, maar dat is wel het punt, ja.'

Dit is niet het eerste diversiteitsproject. Als sinds de jaren negentig zijn er tientallen miljoenen uitgegeven aan projecten om de politie diverser te maken. Waarom zou het nu wel lukken?

'Met benoemingen. Eén persoon heeft geen effect, maar vier, vijf of zes tegelijk wel. We gaan bij die benoemingen sturen op diversiteit in de volle breedte, dus in vacatures aangeven dat cultuurverschillen en vernieuwing belangrijk zijn. We gaan een klimaat creëren waarin dat kan. Aan alle leidinggevenden vragen we: durf je iemand te benoemen die heel anders is dan jij? Vervolgens gaat het om aandacht geven en niet loslaten.

'We willen niet alleen diversiteit in de top. We willen ook een diversere instroom via onze wijkagenten, onze netwerken, via onze contacten op hbo en universiteiten.

'En er komen flexibelere contracten waarbij niet meer automatisch de baangarantie binnen de politie geldt, om doorstroom te bevorderen. Als het aan mij ligt, kun je in de toekomst extern solliciteren als rechercheur. Rechercheurs hoeven niet meer alleen van de Politieacademie te komen.'

Om de politiecultuur verder open te breken, wil Akerboom ook de 'ongemakkelijke dialoog' stimuleren. Vanaf april worden honderden leidinggevenden uitgenodigd voor tweedaagse sessies. 'We willen leidinggevenden aansporen vaker te zeggen: hé, ik zag je vandaag dit of dat doen, waarom deed je dat zo?'

De politiecultuur blinkt niet uit in zelfkritiek, blijkt onder meer uit het boek 'De gekooide recherche' van Michiel Princen.

'Dat vinden we inderdaad lastig. Die sterke politiecultuur is gericht op collegialiteit, er voor elkaar zijn als het erop aankomt. De keerzijde is dat kritiek snel wordt gezien als: jij valt mij af. Degenen die dat kunnen openbreken, zijn de leidinggevenden. Alles wat de leidinggevenden in die sessies aangeven nodig te hebben om een cultuuromslag te bereiken, zullen we faciliteren.'

Niet alleen diversiteit is een heikel punt. Ook integriteit. Dat bleek vorige week opnieuw. Er ontstond onrust na berichten dat een medewerker van de Dienst Bewaken en Beveiligen, die betrokken was bij de beveiliging van PVV-leider Geert Wilders, informatie gelekt zou hebben naar een criminele organisatie. Het bleek enkele dagen later anders te liggen: de man wordt verdacht van witwassen. En - zo bleek uit tapgesprekken - kletste over zijn werk met zijn toenmalige vriendin. Ook dat is tegen de regels .

Lees ook:

'Zonder minderheden gaan we naar de filistijnen'
lees hier het interview met politiecommissaris Max Daniel.

Nationale politie op zoek naar draagvlak en diversiteit
Een groep leidinggevenden bij de politie vindt dat er lang genoeg is gepraat over diversiteit. Het is tijd dat er echt iets verandert. Alleen dan kan de politie er voor iedereen zijn.

Dit lek viel mee. Maar afgelopen jaren waren er wel andere lekkende agenten die wel op grote schaal informatie deelden met criminelen.

'Politieinformatie staat gelijk aan geld, macht en invloed. Wij kunnen data steeds beter aan elkaar te koppelen. Daardoor worden die data interessanter voor ons, maar ook voor criminelen. We kunnen helaas niet uitsluiten dat er af en toe wordt gelekt.

'In 2016 registreerden we een tiental integriteitskwesties waarbij informatie is doorgespeeld aan criminelen. In onze organisatie van 65 duizend mensen komt het dus niet veel voor, maar elk lek is er een te veel.'

Wat gaat u daartegen doen?

'Integriteit begint bij bewustzijn en een dialoog, elkaar durven aanspreken: waarom deed jij dat? Even het kentekentje van de buurman of de nieuwe gozer van je dochter natrekken lijkt logisch, maar het mag niet. Dat is schending van het ambtsgeheim. We moeten de norm scherper bewaken en repressief handhaven. Daarnaast gaan we het zoekgedrag van collega's in de politiesystemen intensiever monitoren. En de Politieacademie onderzoekt de redenen waarom politieambtenaren lekken.'

Dan begint er iets te trillen in de kamer van de korpschef. Het is zijn stappenteller. 'Het is step-o-clock', bekent Akerboom. Hij heeft gezien wat deze baan fysiek met zijn voorgangers heeft gedaan. Dat wil hij voorkomen. 'Ik wil over vijf jaar nog gezond zijn.' Daarom houdt een apparaatje om zijn pols in de gaten of hij niet te lang zit, voldoende stappen zet, zijn hartslag geen rare dingen doet en of hij genoeg slaapt.

De korpschef staat elke ochtend om 5 uur op. Nou ja, 'het is nu vakantie hè, dan wil het weleens half zes worden'. Zijn dag begint met het nieuws, met de lange autorit van zijn woonplaats Boxtel naar Den Haag en met het ochtendberaad op zijn kamer: wat vraagt operationeel onze aandacht? Zijn er Kamervragen? Incidenten waarop we moeten reageren?

Het zijn de incidenten - een lek, buitenproportioneel politiegeweld en andere schandalen - die hem het afgelopen jaar het meest tegenvielen. En dan vooral het beslag dat ze op je tijd leggen, zegt Akerboom. 'Je focus ligt daardoor steeds op de korte termijn: het moet nu, direct, liefst gisteren, worden opgelost. Ik moet me er soms echt toe dwingen dat we de aandacht blijven richten op de toekomst.'

Akerbooms voorganger, Gerard Bouman, zei bij zijn afscheid dat zijn opvolger 'alleen de plinten nog moet aflakken'. De rest van de politie zou staan als een huis. Maar kort na Akerbooms aanstelling, vorig jaar maart, kwamen vele lijken uit de kast. Hij zat er nog maar net, toen iemand zijn kamer binnenliep: 'Joh, je moet naar de medezeggenschap kijken. Daar kloppen dingen niet.' De Centrale Ondernemingsraad (COR) bleek exorbitante bedragen te spenderen aan een dure vergaderlocatie, aan feesten, maatpakken.

'Schaamte', is het eerste woord wat hij zegt als hij naar de kwestie wordt gevraagd. Dit is het 'lijk' dat hem het meest heeft geraakt. 'Ik dacht: dit kan niet waar zijn. Maar het was wel waar. Ik worstelde met mijn eigen schaamte. Dat nota bene degenen die opkomen voor de belangen van de politiemensen zulke exorbitante uitgaven deden.

'Die extremiteiten bepaalden in een mum van tijd het beeld van de hele politie, van 65 duizend man. Vreselijk. Dat raakte iedereen. Het was het gesprek van de dag. Agenten werden er bij de bakker op aangesproken.'

CV Erik Akerboom

1961 Geboren, 24 april, Lisse
1982-1986 Nederlandse Politie Academie
1998-2003 directeur bij AIVD
2003-2009 korpschef regiopolitie Brabant-Noord
2009-2012 Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid
2012-2016 secretaris-generaal ministerie van Defensie
2016-heden korpschef van de Nationale Politie

Akerboom is getrouwd en heeft drie kinderen.

U wordt beschreven als iemand die altijd kalm blijft. Ben u afgelopen jaar weleens kwaad geweest?

'Ik kan me kapot ergeren aan liegen. En lekken, naar wie dan ook, zie ik als een vorm van verraad. Eenieder die naar de media lekt omdat-ie zich niet gehoord voelt, realiseert zich niet dat hij de hele organisatie beschadigt. Die kan zich gewoon tot mij wenden, die vindt bij mij een luisterend oor.

'Ook erger ik me aan de zuurgraad op het intranet en op de sociale media. Aan de kleine groep reaguurders met extreme standpunten, en aan de zwijgende meerderheid. Ik roep mensen soms op om hun mening te geven, of ergens afstand van te nemen. Als iemand over de schreef gaat, bel ik de leidinggevende: doe jij het of doe ik het?'

Als u kwaad bent, hoe merken we dat?

'Mensen die me goed kennen zien het. Ik ben een judoër. Je zult me nooit iemand een knock-out zien geven. Maar, hé, let op, uiteindelijk ligt er wel iemand op de grond.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.