De Afsluitdijk wordt afgesloten voor fietsers.

Reportage Afsluitdijk op de schop

Vernieuwing Afsluitdijk gaat gepaard met driejarige teleurstelling fietsers, maar ook met een ‘geheim wapen’

De Afsluitdijk wordt afgesloten voor fietsers. Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

De Afsluitdijk krijgt de komende jaren een grondige opknapbeurt om aan de nieuwste deltanormen te voldoen. Daarbij worden speciale betonblokken gebruikt, is er aandacht voor de trekroutes van vissen en wacht wielrenners een flinke teleurstelling.

Minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat) geeft maandagochtend het officiële startsein van het werk om de 32 kilometer lange Afsluitdijk op te knappen en te versterken. Tussen Den Oever, aan Noord-Hollandse kant, en Zürich, aan Friese zijde, wordt de nalatenschap van Cornelis Lely tot en met 2022 op de schop genomen.

Hoewel, schop... Dat werktuig was in de jaren twintig van de vorige eeuw van vitaal belang bij de aanleg, net als ogenschijnlijk wrakke kruiwagens, paard en wagens en menselijke draagkracht. De aanleg van de dijk (1928-1932) – bedoeld om Nederland beter te beschermen en meer land te bieden – is in veel film- en fotobeeld gevangen, wat er de komende vier jaar nog te gebeuren staat is te vinden op een speciale site van opdrachtgever Rijkswaterstaat.

De Afsluitdijk wordt aangepakt om aan de nieuwste, strengere deltanormen te voldoen en daarmee de veiligheid van het achterland te garanderen. De versterking (en verhoging aan de Waddenzeekant) van het dijklichaam gaat onder meer gepaard met de bouw van twee nieuwe keersluizen, verbetering en verruiming van de 25 spuisluizen, het opknappen van dit deel van de A7 en de aanleg van een extra fietspad aan de Waddenzeezijde.

Afsluitdijk vanaf de toren van het Monument. Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

Tot de innovaties behoort het maken van een opening in de dijk voor vissen. De zogeheten vismigratierivier meandert over een afstand van ruim vier kilometer en moet het voor vissen makkelijker maken om van zout naar zoet water te zwemmen, en andersom.

Het consortium Levvel (de aannemers BAM, Van Oord en het Rotterdamse Rebel) mag het werk van Rijkswaterstaat uitvoeren. Het consortium denkt het voor enkele tientallen miljoenen minder te kunnen doen, dan de 630 miljoen die door Rijkswaterstaat als plafond was gesteld. Alle overheidsinvesteringen meegerekend – niet alleen van het rijk – en alle bijbehorende werken overziend, wordt in het hele project bijna een miljard euro gestoken.

De gevolgen voor gebruikers zijn vanaf deze week voelbaar. Zo is de hele dijk per fiets oversteken vanaf maandag niet meer mogelijk. Het totale werk moet uiterlijk in 2022 gereed zijn. Anders wacht het consortium Levvel een forse, snel oplopende boete. 

Harm Kay bij zijn palingkar in Den Oever. Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

1. Vismigratierivier

‘Waar is de paling?’, zingt jazztrompettist Jeroen Zijlstra op een van zijn albums. Zijlstra’s wieg stond in Oosterland, vlakbij het begin van de Afsluitdijk bij Den Oever. Hij was ooit visserman.

De paling hangt deze vrijdagmiddag in een rookpot, nabij de vissershaven van Den Oever. Biologiedocent Harm Kay is (uit Ierse wateren afkomstige) paling aan het roken. Kay wordt voltijds visserman. Hij heeft het palingbedrijf van zijn vader en oom overgenomen.

Bij de plannenmakerij voor de opknapbeurt van de Afsluitdijk is ook de visserij betrokken. Die mocht meepraten over de zogeheten vismigratierivier. Dat is een innovatieve, vier kilometer lange, slingerende rivier (buizenstelsel) die de enige, permanente opening in de dijk vormt. Het is de bedoeling dat vooral trekvissen als paling, zalm en zeeforel er gebruik van gaan maken.

De migratierivier kost 55 miljoen euro. Als het louter om meer paling gaat in het IJsselmeer, of de daarin uitmondende wateren, had Kay een effectievere manier geweten. Meer slootjes met rietoevers terugbrengen bijvoorbeeld. Daar ligt of zwemt de paling graag.

De renovatie gaat gepaard met veel ingrepen die de natuur ten goede moeten komen, vertelt Kay. ‘Maar de mens is ook een stukje natuur.’ En de mens eet vis. Beroepsvissers hebben weinig baat bij het werk, vindt Kay. Sterker: ‘We raken visgronden kwijt. In de spuikom bij Den Oever mag niet meer op spiering worden gevist.’

Dat is het vreemde, vindt ook visser Barbara Geertsema uit Lauwersoog, aan de andere kant van de dijk dus. De migratierivier is zonder meer goed voor de vis, maar visserij ‘als cultuur en economische activiteit’ telt niet mee. Geertsema studeerde natuurbeheer. ‘Ik ben visser geworden omdat ik geen zin had om steeds maar achter de mail te zitten. En ik wilde ook niet steeds mensen dwarszitten. Nu werk ik met vis en word ik door natuurorganisaties dwarsgezeten!’

De verkeersborden staan al klaar. Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

2. Geen rondje IJsselmeer meer

‘Dit is vast een 1 april-grap’, dacht Wim Bot van de Fietsersbond toen Rijkswaterstaat een paar weken geleden bekendmaakte dat de Afsluitdijk vanaf maandag (deels) afgesloten wordt voor fietsers. En dat dan drie jaar achtereen.

Zo had de Fietsersbond eerder overleg met Rijkswaterstaat niet begrepen. In opgeknapte vorm zou de dijk juist nog veel fietsvriendelijker worden met straks ook aan de Waddenzeezijde een vrij fietspad. Hoezo afgesloten voor fietsers? ‘De ANWB zegt het wél zo te hebben begrepen, wij niet’, stelt Bot mismoedig vast.

Vanaf deze maandag is een rondje IJsselmeer fietsen niet meer mogelijk. Een deel van het fietspad op de Afsluitdijk is in de komende drie jaar afgesloten. Welk deel wordt keurig met borden ter plekke en via internetberichten aangegeven. Fietsers kunnen voor het afgesloten deel gebruik maken van speciale fietsbussen. Gratis.

Het fietspad wordt door de bouwers mede gebruikt voor opslag van materieel, vandaar. Bot is er niet blij mee. Er is een online petitie opgezet waarin gepleit wordt om in ieder geval tijdens de bouwvak en op hoogtijdagen (Pinksteren bijvoorbeeld) het fietspad helemaal berijdbaar te houden. Afgelopen vrijdag stond de teller op bijna 7.000 handtekeningen.

Heel veel fietsers worden nu gedupeerd, houdt Wim Bot vol. ‘Chinese toeristen fietsen ook graag op de dijk.’ Dan is er nog het ‘mediagenieke’ verhaal van Dirk de Vries (75) uit Wervershoof. Hij fietst al 20 jaar rondjes om het IJsselmeer, de teller staat nu op 981 en hij dacht ergens dit najaar wel aan de duizend te komen.

Bot wil niet dreigen, hij is nog volop in overleg met Rijkswaterstaat, maar hij wijst er wel op dat er vermoedens bestaan dat de overheid procedurele fouten heeft begaan bij dit werk. ‘Fietsfanaten hebben fouten in de milieueffectenrapportage ontdekt.’ Nog sterker: er blijkt niet eens een wettelijk verplicht verkeersbesluit te bestaan.

Bezoekers genieten van het zonnetje bij het terras van het Monument. Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

3. Betonblok als geheim wapen

‘Het geheime wapen’ van het consortium Levvel heet het betonblok te zijn. Dat consortium (BAM, Van Oord en Rebel) ontwikkelde de zogeheten Levvelblocs waarmee de Afsluitdijk straks aan de Waddenzeezijde een nieuwe bekleding krijgt.

Er zijn 75 duizend nodig om de dijk te versterken én te verhogen. Ze hebben uitspanningen die golfremmend werken, plus een ‘groen’ aspect hebben. In de uitspanningen kan bijvoorbeeld zeekool groeien. Een blok heeft 6.500 kilo. De blokken kunnen als legostenen in elkaar gehaakt worden.

De fabriek waar de blokken worden geproduceerd (volledig computergestuurd) heeft ook iets Lego-achtigs. De fabriek is speciaal gebouwd in Harlingen om de blokken per schip naar de dijk te kunnen vervoeren. De fabriek is demontabel: straks, als het werk is gedaan, wordt de hele fabriek uit elkaar gehaald en opgeborgen.

Aan de Noord-Hollandse kant van de dijk is ook al een demontabel gebouw neergezet. Een groot gebouw voor deze regio, inwoners van Wieringen spreken er met ontzag over, dat pal naast de laatste afslag van de A7 voor het oprijden van de dijk staat. Dit is het kantoor van BAM en Van Oord waar honderden mensen gaan werken.

En daar blijft het niet bij als het om (tijdelijke) werk- en woonplekken gaat. Aan de loskade, tussen de binnenhaven en recreatiehaven van Den Oever in, komt een hotelboot te liggen. Voor minimaal honderd personeelsleden die het echte werk aam de dijk gaan doen. De boot is toegerust met een restaurant.

De receptioniste van het tijdelijke BAM/Van Oord-kantoor vertelt dat heel veel aangeworven personeel ‘op minimaal anderhalf uur rijden’ woont. Er zijn kennelijk specifieke kwalificaties vereist. Juist in de kop van Noord-Holland is het werkloosheidspercentage bovengemiddeld.

De hotelboot wekt hoe dan ook nostalgische gevoelens op. Het is de moderne variant van de armoedige behuizing waarin dijkwerkers bij de aanleg in de jaren 1927-1932 werden ondergebracht. Op de dijk zelf ( in het nieuwe Afsluitdijk Wadden Center) en in musea in de omgeving is over dat laatste veel foto- en filmmateriaal te zien.

De Afsluitdijk vanuit de toren van het Monument. Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden