Vermeulen bleef geloven in Vinyl: 'Mensen willen muziek bezitten'

Vinyl zou uitsterven. De cd had de toekomst. Ondernemer Ton Vermeulen heeft het nooit geloofd. En hij kreeg gelijk. Zijn fabriek in Haarlem maakt 40 duizend platen per dag.

Na het persen gaan de platen in de hoes. Een medewerker controleert een exemplaar. Beeld Raymond Rutting

'Toen ik deze hut overnam, was het de dood of de gladiolen', zegt Ton Vermeulen (51) in zijn kantoor bij Record Industry, een bedrijfspand zoals er veel zijn in het buitengebied van Haarlem: laag systeemplafond, grijze stenen, verticale lamellen voor het raam. Alleen de rondslingerende elpees en een ingelijste plak van zangeres Barbra Streisand - 50 miljoen stuks, uit de hoogtijdagen van het vinyl - duiden op de schatkamer áchter de ouderwetse kantoortuin.

Vrienden verklaarden Vermeulen voor gek toen hij in '98 Europa's grootste elpeeperserij overnam van Sony. Maar hij 'moest wel' toen de muziekreus de locatie sloot. Zijn muziekuitgeverij Touché Records verkocht jaarlijks 150 duizend platen. En nergens in Europa was een perserij te vinden voor het volledige productieproces, van drukvorm tot hoes. Bovendien ligt de fabriek in de Waarderpolder zo'n beetje om de hoek bij de getogen 'Badhoevenees' met Amsterdamse tongval.

Nagenoeg niets heeft Vermeulen veranderd aan de productieketen, 'hooguit wat verbeterd'. In een hermetisch afgesloten studio wordt de eerste groef gesneden in een schijf met een lacquer bovenlaag, vergelijkbaar met uitgehard nagellak. De geluidstechnicus die dat proces begeleidt, luistert verplicht naar alles wat in de fabriek wordt gemaakt - 'van de Common Linnets, Chinese klassiek, tot maffe kunstprojecten met krassende potloden', zegt de technicus. 'Het meeste vind ik niks.' Die 'snijding' - de meest oorspronkelijke drukvorm - krijgt verderop een flinterdun laagje zilver opgespoten.

Profiel

Bedrijf Record Industry

Waar Haarlem

Sinds 1998

Aantal werknemers 103

Jaaromzet 15 miljoen

Stille dood

De schijven worden vervolgens 'gegalvaniseerd' in een hal die veel weg heeft van een nucleair laboratorium uit een oude actiefilm. Mannen in witte labjassen hangen de schijven in kolkende baden met nikkelkorrels en gifgroene vloeistof. Door dit proces drie keer te herhalen, ontstaat een negatieve drukvorm - het tegenovergestelde van de groeven in een elpee. De drukvormen, ook wel 'matrijzen', persen later de uiteindelijke elpee in het gesmolten vinyl. Eenmaal klaar, worden de platen machinaal in een hoes geschoven.

Nog steeds is Record Industry wereldwijd een van de weinige perserijen die voorziet in het hele productieproces. Een erfenis van Sony, dat volgens Vermeulen voorop liep in de automatisering. Vandaar dat Vermeulen de fabriek in '98 zelf maar kocht voor een paar ton - in gulden.

Destijds dacht iedereen dat vinyl een stille dood zou sterven. In de meeste huiskamers was de cd de geluidsdrager van keuze. 'Sony overhandigde mij een boekwerk waarin de wereldwijde oplage van vinyl werd voorspeld.' Volgens die 'market watch'-statistieken zou de mondiale verkoop met 97 procent slinken: van bijna 23 miljoen elpees en singles in 1998 naar 630 duizend in 2002.

'Broodjes'

Zelf wist hij wel beter. 'Ik hield een lijstje bij met perserijen en hun mogelijke capaciteit. Omdat zij altijd opschepten over hun verkoopcijfers, controleerde ik dat bij de leveranciers van pvc, de grondstof. Op basis van de hoeveelheid pvc-korreltjes die zij verkochten, wist ik hoeveel vinyl er werd geperst.'

Bij Record Industry komt die pvc met industriële zakken tegelijk binnen. Tonnen witte, paarse, maar vooral veel zwarte pvc-korrels staan paraat in een loods. Grote slangen zuigen de korrels rechtstreeks naar de persen. Die smelten het om. Eerst tot 'broodjes' - een soort ijshockeypucks met een label aan weerszijden -, daarna tot elpees.

De persen van Record Industry zijn verweerd door ruim dertig jaar intensief gebruik. Nieuwe machines worden niet meer gemaakt. Daarom zorgt een interne technische dienst dat ze naar behoren blijven ratelen en puffen van het stoom dat de broodjes opwarmt en weer afkoelt als die zijn getransformeerd tot elpee.

Dat proces duurt ongeveer 25 seconden. Pffssst, persen open, het broodje schuift eronder. Geleidelijk wordt de harde puck pvc van binnen naar buiten verwarmd tussen de drukpers. Met een kracht van 150 bar wordt het vinyl - inmiddels zacht als deeg - naar de randen gedrukt. Pffst. Onder het drukvlak van de persen verschijnt een strakke, glimmende plaat met groeven. Psssfft, en de volgende plak ligt weer op de mal.

Dance-niche

Ten tijde van de overname schatte Vermeulen zelf dat er wereldwijd nog zeker 200 miljoen platen werden verkocht. Ook in het genre dat hij eind jaren '80 draaide als DJ en later uitbracht als platenbaas - de disco, de house, de dance - dacht men niet aan overstappen op cd. 'DJ's draaiden met platen. Je haalde het niet in je hoofd een underground dansplaat op cd uit te brengen.'

Hij kreeg gelijk. Drijvend op de dance-niche bracht Vermeulen Record Industry weer naar een hoogtepunt van 7,8 miljoen platen in 2001. De mondiale oplage van vinyl werd steeds kleiner, dat wel,'maar overal stopten perserijen, waardoor ik in een rap tempo een alsmaar groter stuk van de taart kreeg'.

Maar in 2008 kwam toch de klap. DJ's stapten massaal af van de plaat. Voortaan sjouwden zij geen zware tassen vinyl meer mee, maar een mapje met zelfgebrande cd's of een usb-stick met gigabites aan MP3's. 'We draaiden halve dagen. Ik heb mensen moeten ontslaan en heb mezelf een jaar geen salaris uitgekeerd.'

Maar terwijl de cd verder uitstierf, bleken veel muziekliefhebbers toch niet tevreden met het vluchtige MP3-formaat. 'Mensen willen hun muziek bezitten', zegt Vermeulen. 'Een gecorrodeerd cd'tje of een digitaal bestand op je computer geeft je nooit dat echte gevoel, dat warme geluid.' Grote labels ontdekten een markt voor vinylverzamelaars en lieten veel van hun 'klassiekers' opnieuw persen.

Directeur Ton Vermeulen. Beeld Raymond Rutting

Stijgende oplage

Aan re-issues geen gebrek bij Record Industry. In de labeldrukkerij liggen de rond afgesneden naamplakkaten van The Miseducation Of Lauryn Hill (1998), het enige soloalbum van de gelijknamige R'n'B-ster, klaar voor druk zoveel. Verderop wordt aan een geautomatiseerde lopende band Kind of Blue (1959) van Miles Davis in een hoes geschoven.

In 2014 bedroegen elpees ongeveer 16 procent van de fysieke albumomzet in Nederland, blijkt uit cijfers van de Nederlandse branchevereniging van beeld- en geluidsdragers (NVPI). Dat getal wordt jaarlijks hoger omdat cd-verkoop daalt en vinyl blijft stijgen: van een oplage van ruim 300 duizend stuks in 2011 tot bijna 900 duizend in 2014.

Dus zijn de shifts weer opgevoerd bij Record Industry. Meer dan honderd medewerkers persen tezamen 40 duizend platen per dag. De levertijd van een elpee is momenteel 16 weken, waar het in mindere tijden in 6 weken kon. Qua oplage is Record Industry nu de derde platenperser ter wereld, qua capaciteit en oppervlakte de grootste.

Maar Vermeulen wil meer. Eerst dit jaar zijn record van 7,8 miljoen verbreken en dan door naar de 12 miljoen platen volgend jaar. Zijn toegewijde technische dienst houdt zijn puffende beestjes nog wel in leven. En Vermeulen weet het zeker: 'De laatste plaat ooit wordt in dit pand geperst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.