Verlokkingen van een naakt gezicht

Inez van Lamsweerde verkent uitersten en brengt onoverbrugbare tegenstellingen samen. Met haar partner Vinoodh Matadin fotografeert ze voor de toonaangevende glossy's en de grote modehuizen....

MODE is glamour en het modeblad is er het symbool van, de drager. Vogue, fluistert Madonna in een van haar clips. Vogue, een woord uitgesproken als een wolk van verleiding, en opgeroepen als uitdrukking van een languissante elegantie. Vogue heeft geen nadere aanduiding nodig. Wie op de cover staat, is wereldberoemd. Fotograaf, model, ontwerper. Op het oktobernummer prijkt Charlize Theron in een met parels bezet zwart tulen jurkje van Armani, met diamanten oorringen van Fred Leighton en een diamanten en platina horloge van Asprey & Garrard. De fotograaf is Herb Ritts. Op de omslag van een volgend nummer zijn het misschien Inez van Lamsweerde en Vinoodh Matadin met Kate Moss, Stephani Seymour of Christy Turlington in een creatie van Gucci, Vuitton of Yamamoto. Het van oorsprong Amsterdamse duo heeft die top bereikt. Ze zijn even beroemd als hun modellen. Een expositie van hun werk gaat niet gewoon open, er is een Opening Party met muziek van een top-dj, Eddy de Clercq, die ooit de house in Nederland introduceerde. Very Exclusive meldt de uitnodiging met daarop een onopgemaakte maar oogverblindende schoonheid, Kate Moss. Mooi, spreekt eruit, elegant, exclusief.

Soms gaat het in werkelijkheid als in een scenario van een tearjerker. Inez van Lamsweerde, vertelt het verhaal, die een paar jaar vergeefs met haar portfolio's bij de grote bladen, bureaus en modehuizen had aangeklopt, was er opeens, met een oorspronkelijke, nieuwe gedachte, toen de markt net op het bestaande was uitgekeken en hunkerde naar iets nieuws. Daarna viel ze van de ene droomopdracht in de andere. The Face, Vogue, Harper's Bazaar, V: alle grote bladen belden. Louis Vuitton, Balenciaga, Yohji Yamamoto, Callaghan, Vidal Sassoon: de modehuizen volgden. Het is allang vergeten dat het ooit allemaal op de Rietveld en de modeacademie in Amsterdam, met een jaartje avonturen in New York, was begonnen.

In negen zalen toont het mondaine, gedesignde Groninger museum het recente fotowerk van Inez van Lamsweerde (1963) en haar partner Vinoodh Matadin (1961). Ze vormen al jaren een duo, zoals Christo zich niet meer Christo noemt maar zijn vrouw Claude verbonden heeft met zijn naam, en Claes Oldenburg en Coosje van Bruggen hun namen ook tot een handelsmerk hebben samengevoegd. Het zijn verhoudingen die uitgroeiden tot een werkverbond van scheppen en produceren, werken en mogelijk maken.

Zij is de camera die het beeld bepaalt, hij de regisseur die het overzicht hoedt. Zo omschrijven Van Lamsweerde en Matadin hun rollen. Er is een nuance. Haar vrije, autonome werk blijft onder haar eigen naam verschijnen. Ze wil zelf, zegt ze in interviews, geen onderscheid maken tussen haar mode-opdrachten en het vrije werk, en wijst op een direct aanwijsbare wisselwerking tussen beide disciplines, maar ze houdt toch - in haar naam - die vrije weg naar de wereld van de kunst open.

Zaterdag werd hun overzicht in Groningen gelanceerd als duo-show met een expositie van het even succesvolle mode-ontwerperspaar Viktor & Rolf. Het foto-overzicht opent als een schelp, in een elegant ovalen zaal die er als het ware voor is geschapen, met hun meest bescheiden maar zeker niet onbelangrijke bijdrage: de polaroids die aan het grote werk voorafgingen. Ze vormen letterlijk de introductie tot het eigenlijke overzicht, als verkennende schetsen, omcirkelingen van een idee. Wie er weer, aan het slot, terugkeert, ervaart het proces van een creatie.

Er is veel werk van Inez van Lamsweerde waarmee ze bekend en beroemd werd in Groningen niet te zien. Fameuze series als Final Fantasy, Thank You Thighmaster en The Forest ontbreken - de computergemanipuleerde reeksen fotobeelden van onschuldige peuters voorzien van een vals grijnzende mannenmond, de als etalagepoppen van hun sekse ontdane modellen en de portretten van mannen met vrouwenhanden en datzelfde enge lachje van die peuters. Groningen richt zich vooral op hun nieuwste werk.

Nog wel te zien van dat oudere werk is de complete serie Vital Statistics, in 1991 gemaakt in opdracht van de gemeente Groningen. Het zijn zes grote billboardachtige foto's van pin-ups tegen het decor van de rafelranden van de stad. Ze zijn afzonderlijk gemaakt - modellen en achtergrond - en later op de computer in elkaar geschoven, wat een absurdistisch effect oplevert. Het doet de wellust die de cowgirls en bikinimeisjes uitstralen teniet en maakt het werkelijke Groninger stadslandschap surreëel. Alsof dat al niet genoeg is, wordt de hele stemming van de reeks in één keer nog eens onderuit gehaald door de laatste foto, van een klein meisjes dat met haar sprieterig meisjeslijfje dapper maar hulpeloos die pin-ups mini-playbackt.

Het is een sleutelreeks in haar vroegere oeuvre, waartoe bijvoorbeeld ook nog een foto hoort (A two-tone strech satin and lace pantsuit, in 1994 gemaakt voor The Face) van zo'n elegante vrouw die met een roodkanten handschoen de blote buik van een klein jongetje betast, dat wat bedremmeld teruggiechelt. Ze doorbrak grenzen met haar fotoreeksen, verkende uitersten, bracht onoverbrugbare tegenstellingen samen - in haar vrije werk en in haar modefoto's - om uit die glamourwereld van de glossies te breken, waar reportage en advertentie, met dezelfde modellen en couture, bijna onmerkbaar in elkaar overgaan.

Ze speelde met beelden uit de historische achtergrond van de modefotografie. Je kunt zien dat ze heel goed naar het erotiserende spanningsveld in het werk van Helmuth Newton heeft gekeken. En ze speelde met voorbeelden uit de wereld van de kunst; haar Bianca Talking uit 1999, een portret van een prachtig gekapte blonde vrouw in een wollen pakje, met de mond half open en de hand geboetseerd in een smachtend gebaartje, lijkt sprekend een still van Cindy Sherman.

Ze verkende de achterkant van dat glamourland in de wereld van erotiek en porno, raakte aan duistere begrippen, aan perverse onschuld en horror, componeerde met lokken en verleiden, uitdagen en afwijzen.

Tussen de polaroids en de grotere autonome foto's hangen portretten van Madonna en Björk. Ze verkent hier weer een andere wereld, die niets met mode en modellen, en ook niet met haar vrije werk te maken heeft, maar er tegelijk ook niet ver vanaf staat: het universum van popsterren en de celebrities van Hollywood, het vakgebied van Anton Corbijn. Het zou me niet verbazen als ze binnenkort een clip zou maken.

In het Groninger museum hangen haar modefoto's in verschillende kleinere zalen en in een groot vertrek klimwandhoog, oorspronkelijk gemaakt voor Callaghan en Balenciaga, voor The Face, Harper's Bazaar en Vogue. Voor het laatste blad maakte ze een prachtige Frankie in skincoloured lacedress. Je kijkt en vergeet op slag die verleidelijke houding en dat prachtige lichaam dat schemert onder dat dunne doorschijnende jurkje door de ogen die er bovenuit priemen, in een overheersende, allesdwingende blik. Het is een wereld die we kennen uit de glossy's; het is haar handschrift dat eruit springt.

Als vanzelf leidt de tentoonstelling naar een middendeel, waar zich een nieuwe wereld opent. Er hing al een aanwijzing direct na de entree, in een groot portret, Hannelore in Gucci (1999), van een vrouw met een knotje en een paar lokken slordig wegpiekend haar. Het ging oorspronkelijk wellicht om haar zachtleren jasje of om een subtiele eyeliner, maar wat je bijblijft is die peilloos melancholieke blik. Van Lamsweerde heeft, zie je, weer een ander terrein gevonden dat haar fascineert. Die verkenning wordt later overgenomen in twee zalen met een reeks ontspannen naaktportretten van jonge modellen, kennelijk allemaal in een pauze tussen iets anders snel op een en dezelfde plek genomen, tegen een kale gemetselde muur.

Ze zijn naakt, dragen hooguit een enkel attribuut, en zijn allemaal buitengewoon mooi. En ze zijn zichzelf. Je voelt dat ze, in dit intermezzo, niet tot een pose gedwongen zijn, maar er zelf een hebben aangenomen - gewoon, natuurlijk, nonchalant, uitdagend soms. Er gaat niets sensueels van uit, eerder de ontroering van een klassieke schoonheid. Ze vormen de opstap tot een tweede, even intense verkenning, van het pure, naakte gezicht.

Begin dit jaar was het werk van Inez van Lamsweerde te zien in de Deichtorhallen in Hamburg. 'Schoonheid is het meest fascinerende dat er is', zei ze bij die gelegenheid. En: 'Ik dacht laatst: waarom houd ik er toch zo van naar mooie mensen te kijken en waarom moet ik altijd bijna huilen als ik een vreselijk mooi iemand zie.'

In die middenzaal in Groningen hangen tien van die pure, naakte gezichten, portretten van haar lievelingsmodellen onder wie Kate Moss, Stephanie Seymour en Christy Turlington. Ze zijn niet of nauwelijks opgemaakt, een draagt zelfs een beugeltje. Ze zijn van heel dichtbij gefotografeerd, intens, de huid is bijna voelbaar, elke oneffenheid genadeloos geregistreerd.

Ze doen me denken aan een ervaring in de P.C. Hooftstraat, de modestraat van Amsterdam. Op een zaterdagmiddag liepen er twee onwaarschijnlijk mooie vrouwen - jong, lang, het haar in een prachtige wrong gekapt, hooggehakt en in chique mantelpakjes, met tassen aan de arm van een van de beroemdste modehuizen. Om alles aan hen hing glamour. Ze waren Vogue, zinnebeeld van wat de mode, die straat, vertegenwoordigde, de vervolmaking van wat er werd verkocht. Even later bleken het twee modellen te zijn, ingehuurd om een nieuwe winkel te promoten, die op elke vrouw afstapten om hen uit hun tassen van dat fameuze merk een uitnodiging aan te reiken. Het was een grote teleurstelling.

Een paar uur later zag ik ze toevallig weer. Ze kwamen net die winkel uit, maar nu gekleed in spijkerbroek en T-shirt, afgeschminkt, hun haar weer gewoon slordig opgestoken, en stapten op de fiets. Veel mooier nog dan ze er eerst hadden uitgezien. Toen vertegenwoordigden ze een gecaste en gevisageerde glamour, nu de pure eenvoud van een nochalant gedragen schoonheid - zichzelf. En dat is precies wat die tien studies van het pure gezicht uitdragen, inclusief dat beugeltje.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden