Verlies PvdA past in trend van machtsverlies die al jaren aan de gang is

De neergang van de PvdA is al jaren gaande in gemeenten en provincies. De kweekvijver voor nieuw talent droogt op.

Wouter Bos (L) en Lijsttrekker Lodewijk Asscher kijken naar de uitslagenuitzending op televisie, tijdens de verkiezingsavond van de PvdA in de Westerunie na de Tweede Kamerverkiezingen. Beeld anp

Het vertrek van Hans Spekman als partijvoorzitter is maar een heel kleine stap voor de PvdA op weg naar totale renovatie. Het echte onderwerp op de politieke ledenraad, vandaag in Utrecht, dat moet de onttakeling van de PvdA als bestuurderspartij zijn. In tien jaar raakte de partij het leeuwendeel van zijn politieke functies kwijt.

Het verlies van 29 van de 38 Kamerzetels is nooit eerder vertoond. Tegelijk is het de voortzetting van een langjarige trend. De PvdA verloor de laatste vier verkiezingen op rij. Het aantal wethouders liep tussen 2006 en 2014 terug van 425 naar 137 - bovendien staat de PvdA in drie van de vier grootste steden buitenspel.

Opdrogende kweekvijver

Voor gedeputeerden van PvdA-huize geldt hetzelfde: twintig in 2007 tegen zes na de verkiezingen van 2015. In de Eerste Kamer slonk de PvdA-fractie van 19 leden in 2003 naar acht nu. In het Europees Parlement had de PvdA in 2004 zeven zetels, dat zijn er nu drie.

'Je ziet hoe de relevantie van de partij in het bestuur sterk afkalft', zegt Gerrit Voerman, directeur van het Documentatiecentrum Politieke Partijen in Groningen. 'Uiteindelijk staat daarmee het bestaansrecht van de PvdA als brede volkspartij op het spel.'

De gevolgen van die snelle krimp van het bestuurlijke kader zullen vele jaren voelbaar blijven. Het leertraject om de top van de partij te bereiken loopt doorgaans langs gemeentelijke of provinciale besturen. Veel leden van de vertrekkende fractie konden bogen op lokale ervaring. Lodewijk Asscher was wethouder in Amsterdam, Jeroen Dijsselbloem raadslid in Wageningen, Ahmed Marcouch stadsdeelvoorzitter, Henk Nijboer Statenlid in Groningen. Die kweekvijver droogt nu op: als de partij minder raadsleden en bestuurders levert, zijn er straks minder kandidaten om uit te kiezen.

Stokkende banenmachine

Gevolg is ook dat de partij aan belang inboet als banenmachine. Politicoloog Nico Baakman van de universiteit van Maastricht doet langjarig onderzoek naar de verwevenheid van politiek en ambtenarij. Volgens hem is het overgrote deel van de topambtenaren partijlid. Dat traject van ambtenarij naar partijtop is de afgelopen jaren bewandeld door onder andere Martin van Rijn, Attje Kuiken, Michiel Servaes en Bert Koenders.

'De animo van hoge ambtenaren om de PvdA als opstapje te gebruiken, zal door dit resultaat afnemen', zegt Baakman. 'Daarbij kan opportunisme een rol spelen.' Het reservoir aan bekwame, aanstormende ambtenaren waaruit de PvdA voor politieke functies kan putten zal volgens hem slinken.

PvdA'ers vergeleken na de verkiezingsuitslag het lot van hun partij met dat van andere partijen die hardhandig onderuit gingen. Kamerlid Henk Nijboer had het rijtje paraat: D66 haalde in 2006 drie zetels, GroenLinks kreeg vier zetels in 2012, het CDA kwam toen op dertien uit. Met name aan de wederopstanding van het CDA, ook brede volkspartij immers, willen PvdA'ers hoop ontlenen.

Het grote verschil: het CDA wist in de jaren die op de nederlaag volgden zijn lokale en provinciale basis overeind te houden. Het aantal gedeputeerden daalde tussen 2007 en 2015 van 25 naar 15 - een veel kleinere terugloop dus. Het CDA heeft nog altijd 1.500 gemeenteraadsleden en honderden wethouders. Een aantal wethouders stroomt volgende week door naar de Tweede Kamer.

Neerwaartse spiraal

Het CDA gebruikte de vierenhalf jaar oppositie om terug te gaan naar de eigen fundamenten en krabbelt nu weer op, zoals D66 en GroenLinks dat eerder deden. Dat is de herbronning waar ook de PvdA-leiding naar op zoek zal gaan.

Er zijn redenen om te vermoeden dat die zoektocht de PvdA zwaar zal vallen. Joop van den Berg, onderzoeker bij het Montesquieu Instituut, stelde al vast dat de slechte uitslag past in een langjarige trend. De 38 zetels die in 2012 door de furie van Samsom werden gehaald, waren eerder uitzondering, vermoedt hij. Kort daarvoor stond de partij op 12 zetels in de peilingen, naar dat niveau zakte de PvdA al snel na het begin van de regeerperiode terug.

'De klap van 15 maart is een uitgesteld drama', constateert ook Voerman. 'De PvdA is gebaseerd op de solidariteit van delen van de middenklasse met de arbeiders. De arbeidersklasse is gekrompen, en die solidariteit is al lang geen vanzelfsprekendheid meer. Grote groepen die PvdA stemden voelen zich nu elders beter vertegenwoordigd.'

Alleen via burgemeesters (104 van de 388 gemeenten) kan de PvdA nog een tijdje volop blijven besturen.

Lees hier meer over problemen bij de PvdA

Vertrekkend PvdA-Kamerlid Jan Vos haalt uit naar Spekman
De gedecimeerde PvdA heeft nieuwe leiders en creativiteit nodig om er weer bovenop te komen.

Een partij als de PvdA heeft niet eens vijanden nodig
Bij de concurrentie is er 'the day after' vooral medelijden met de PvdA, maar binnen de partij worden de messen geslepen. Het hoofd van voorzitter Spekman ligt al op het hakblok. De 'rode familie' is opnieuw haar eigen grootste vijand. (+)

Alleen de erfenis van de PvdA staat nog als een huis
Lees hier De kwestie van Volkskrant-journalist Peter de Waard. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden