Verlichtingsdenker

Deze week presenteerde kunstenaar Jan Dibbets zijn ontwerpen voor de glas-in-loodramen van de Haarlemse basiliek Sint Bavo. Licht vormde hierbij de leidraad. Je kunt het sturen, weet hij.

De kunstenaar kreeg alle vrijheid, maar de plebaan had een verzoek. Onder één van de ramen op het noorden zijn in de oorlog Joden bij elkaar gebracht om te worden weggevoerd. Kon de ontwerper van de nieuwe kerkramen iets doen met dat gegeven? Dat kon hij. 'Ik heb een zinnetje uit het begin van het Oude Testament aangebracht op het raam in Hebreeuwse letters', zegt Jan Dibbets: 'Het worde licht.'


Deze week presenteerde Dibbets (73) zijn ontwerpen voor zestien nieuwe glas-in-loodramen voor de Haarlemse basiliek Sint Bavo, niet te verwarren met de middeleeuwse Grote of Sint Bavokerk op de markt. De basiliek, gebouwd tussen 1895 en 1930, staat sinds 2010 in de steigers voor een renovatie. Dibbets koos het licht als leidraad: 'Als je het te donker maakt met je ramen, gaat dat ten koste van de architectuur.'


Architect Jos Cuypers, zoon van Pierre Cuypers, had dat goed begrepen, meent Dibbets. Jos Cuypers (1861-1949) ontwierp zelf een paar kleine ramen voor het gebouw met heldere lijnen en puur glas. 'Hij hield niet van brandschilderen (met een verhitte staaf figuren aanbrengen, red.). Ik hou daar ook niet van.'


Bij het ontwerpen van kerkramen zijn de beperkingen ingebakken. De kunstenaar heeft maar rekening te houden met de (religieuze) functie van het gebouw, met de dwingende architectuur of met de lange tenen van de plaatselijke nomenklatoera. Jan Dibbets heeft ervaring. Eerder ontwierp hij ramen voor een kerk in Blois, Frankrijk, in opdracht van Jack Lang. De flamboyante Franse cultuurminister moest er persoonlijk aan te pas komen om een theologisch dispuut de kop in te drukken. Later maakte de katholiek opgevoede kunstenaar ramen voor kerken in de Limburgse dorpen Ransdaal en Wijlre en voor een kapel in Egmond.


Voor het eerste project reisde hij in 1991 door Frankrijk om glas-in-loodramen te bestuderen. Bij een Franse glazenier deed hij de benodigde kennis op - 'Het kost me m'n vingers als ik een ruitje moet snijden.' Hij leerde dat je het licht kunt sturen. 'Dat wisten ze al in de middeleeuwen. Op het zuiden moet je het licht breken met groene en blauwige kleuren. Op het noorden werk je met warmere kleuren.'


In de kathedraal van Chartres waande hij zich in een toverlantaarn. 'De ramen zijn mooi, maar het is net een oosters tapijt dat alle licht dempt.' Hij zag de glazen van Marc Chagall in de kathedraal van Reims: 'Ik houd niet zo van Chagall met die zwevende figuren - het is Wipneus en Pim, maar dan op z'n Joods.' En bestudeerde ramen van Henri Matisse en Fernand Léger om te zien hoe beide kunstenaars het licht bespeelden in respectievelijk Vence en Doubs.


Aan het einde van zijn reis, zegt hij, zag hij zelf het licht, letterlijk. 'In Soissons staat een mooie gotische kerk met zowel gekleurde ramen als ramen met niet meer dan heldere wiebertjesmotieven. Schuine ruitjes met helemaal niks: ze stralen een totale rust uit. Ik dacht: als ik binnen dat stramien blijf, werk ik met respect voor de architectuur.


'In Haarlem heb ik hetzelfde principe toegepast, maar dan met rechthoekige ruitjes zoals Cuypers ze zelf ook heeft gemaakt. Het leverde prachtig licht op, het tegenovergestelde van wat er later in is gekomen.' Dibbets doelt op de donkere ramen van kunstenaar Han Bijvoet (1897-1975). 'Als die de kans had gekregen, had hij de boel dichtgemetseld. Maar het belangrijkste is dat je het bestaande licht handhaaft. '


Dibbets' ramen voor de Sint Bavo zijn helder en transparant van opzet, aan de minimalistische kant. Hij beeldt de symbolen voor de vier evangelisten uit, gevat in een drieluik waarin hij speelt met motieven van sterren en bladeren. 'De motieven zijn allemaal net anders; er moet iets te zien zijn.' Tegenover het 'Hebreeuwse' raam plaatste hij een begrip uit het Nieuwe Testament: Maranatha, onze Heer zal komen. 'Mooie, geheimzinnige teksten.'


In andere ramen zijn kruizen verwerkt, byzantijnse, orthodoxe en Latijnse. Ter inspiratie dienden handschriften van Rhabanus Maurus, een vroeg-middeleeuwse wetenschapper die figuurdichten maakte met een haast raadselachtige abstractie. 'Als de stijl van Maurus indertijd was doorgezet', zegt Dibbets, 'dan was er in de 10de eeuw al een Mondriaan opgestaan.'


De lichte, onopgesmukte ramen met de kruizen zijn uitzonderlijk sober en lijken daarom al een artistiek waagstuk. 'Er is heel weinig, maar het werkt. In Limburg had ik op verzoek van de pastoor een raam gemaakt met de vijf broden en twee vissen uit het Nieuwe Testament. De pastoor was er blij mee, ik niet helemaal. Wat later zat ik in mijn atelier in Italië en bekeek oude fotokopieën van dat raam, uit de tijd dat er nog niets inzat. Een eyeopener. Opeens had ik het - ik had een half jaar voor niks zitten pielen. In 2 minuten tekende ik een kruis van een rode en een groene streep. Eenvoud loont bij glas in lood.' In overleg met de pastoor liet Dibbets het eerste raam op eigen kosten vervangen. 'Dat nieuwe glas knalt nu door die ruimte.'


Credit: Binnenkort wordt besloten welk bedrijf de Haarlemse ramen gaat vervaardigen. De productie duurt anderhalf tot twee jaar.

Extra: Drie hedendaagse glas-in-loodramen

1 Hans van Houwelingen en Berend Strik ontwierpen in de jaren negentig nieuwe ramen voor poptempel Paradiso in Amsterdam, een voormalig kerkgebouw. Elk raam heeft een actueel thema zoals het homohuwelijk, euthanasie of de natuur. In 2008 werd nummer elf van de zestien ramen geplaatst.


3 Marc Mulders ontwierp kerkramen voor onder meer de Nieuwe Kerk in Amsterdam, de St Stevenskerk in Nijmegen en de St. Jan in Den Bosch. Op een van deze ramen (linksonder) laat hij een vliegtuig zien dat een gebouw invliegt.


3 In 2006 werden drie zogenoemde gilderamen onthuld van beeldend kunstenaar Teun Hocks in de Grote Kerk van Dordrecht. Hocks koos ongebruikelijke gildesymbolen, zoals krakelingen voor een bakker. Verder is er zoals gebruikelijk in zijn werk een zelfportret van de kunstenaar aan de oever van een rivier.

Extra: Sint Bavo

De kathedrale basiliek Sint Bavo is de officiële zetel van het bisdom Haarlem-Amsterdam. Sint Bavo staat op de tweede plaats van grootste kerken in Nederland, na de Sint-Janskathedraal in Den Bosch. Architect Jos Cuypers verwerkte onder meer invloeden uit de Spaans-islamitische en Indiase architectuur in de kruiskoepelkerk. Evenals de middeleeuwse Grote of Sint Bavokerk - protestants sinds de Reformatie - op de Haarlemse Grote Markt is de basiliek vernoemd naar de patroonheilige van de stad.


Drie voorbeelden van hedendaagse glas- in-loodramen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden