Verlichting onder vuur

Is de Nederlandse tolerantie bestand tegen intolerantie? Zijn de waarden van de Verlichting, die een stevige verankering hebben gevonden in de democratische rechtsstaat, bestand tegen aanvallen van binnen uit en van buiten af?...

De oude twist tussen Reason and Revelation, tussen de Rede en de bovennatuurlijke, geopenbaarde Waarheid, is weer volop onder ons, terwijl we dachten dat die strijd gestreden was. Aan de verlichte kant, the sunny side, wordt gezegd: je moet modern zijn, persoonlijke vrijheid is een must, man en vrouw zijn gelijk, je mag zeggen wat je denkt , je kan worden wie je bent, krijgen wat je wilt, mits je je best doet.

Voor jonge immigranten is dit een blijde boodschap, maar ze hebben het er moeilijk mee: ze moeten loyaal blijven aan hun ouders en familie. Ze moeten trouw zijn aan hun godsdienst op straffe van uitsluiting. Meisjes en vrouwen worden ged, maar moeten op hun plaats blijven, bedekt en onzichtbaar. Je mag niet zeggen wat je denkt, en je moet hard werken om misschien iets te bereiken. Immigrantenkinderen liggen dubbel onder vuur. Ze schipperen tussen de lokroep van verlichte welvaart en de vurige tongen van hun godsdienst. Of in Benjamin Barbers woorden tussen McWorld en Jihad.

Daartegenover heb je de duistere kant van de straat: kruimelige omstandigheden, kleine criminaliteit, het grote geweld, de misdaad, de terreur, de oorlog. Godsdiensten hebben weet van het Kwaad. Van oudsher krijgt het Boze een plaats, met hulp van heilige geschriften. Dat is geruststellend en geeft een identiteit. Je ziet het kwaad op straat: dat zijn de anderen, de ongelovigen, de vrije vrouwen.

Maar de Verlichting weet van oudsher geen weg met het Kwaad. Ze vertrouwt op de redelijkheid van alle mensen, op het bevorderen van kennis en van een tolerante en geciviliseerde levenshouding, liefst ver weg van alle rottigheid en ellende. De vraag dringt zich op: is de Verlichting wel in staat tegenstand te bieden aan militante moslims, totalitaire fanaten en misdadige terroristen? We hoeven niet meer te wachten op de barbaren, zoals in het gedicht van Kavafis, want ze zijn al onder ons. Alleen, we weten niet wie het zijn en waar ze zich bevinden. Ze stichten brand over en weer, in tweelingtorens, in kerken en gebedsruimten, ze zijn bereid medemensen te doden.

Is het gepast om nu aan Verlichtingswaarden te twijfelen? Die waarden worden al langer betwist, door een reeks van tegengestelde ideologie 1) conservatieve christenen, die de Verlichting de schuld geven van de huidige morele 'neergang'; 2) militante moslims, die westerse waarden met alle geweld bestrijden, 3) gewone moslims, die wel de vruchten van de welvaart plukken, maar niet de daarbij behorende vrijheid en gelijkheid in eigen kring willen overnemen; 4) neo-conservatieve politici, die maatschappelijke hirchie, oude orde en een oude moraal via een sterke staat willen terugbrengen, 5) populistische politici, die in de strijd tegen vreemden en vijandige moslims de rechtsstaat best een tijdje - voor even - willen opofferen, totdat ze weg zijn of onze waarden volledig overgenomen hebben; 6) de brandstichters en bedreigers, die met tegengeweld de populisten een handje willen helpen. Wekt het geen verbazing om deze uiteenlopende anti-verlichtingstendensen zo bij elkaar te zien?

Zou je aan de morele kracht van de Verlichting, onder de huidige krachtproef, kunnen gaan twijfelen? Ja, dat is al vaker gebeurd. Recent weer in de indringende studie van Ira Katznelson Desolation and Enlightenment (2003). Hij stelde de moeilijke vraag: waarom heeft het moderne liberalisme (het Verlichtingsdenken) geen verweer gehad tegen de brute barbarij van fascisme en communisme in het oorlogszieke Europa? Staat het liberalisme niet altijd machteloos tegen extreem geweld? Is dat nu weer het geval? Zijn antwoord luidt: dat kwam omdat het Verlichtingsdenken in zijn wetenschappelijke nateit en eenzijdige rationaliteit telkens vergeet de waarden van ethiek en godsdienst, dat wil zeggen de humane en morele kanten van de Verlichting, te erkennen. En zich mdie morele waarden niet krachtdadig in de politiek teweer stelde tegen alle totalitaire en anti-verlichtingsideologie

Dus niet het onbetwijfelde Verlichtingsdenken, dat zijn harde, rationalistische gelijk aan iedereen wil opleggen, moet leidraad zijn in de strijd tegen nieuwe barbarij, maar de humane Verlichting, dat de twijfel aan eigen morele en maatschappelijke kracht voorbij is, en ferm, krachtig en effectief stand houdt tegen terreur en opkomende misdadigheid. Met behoud van haar oorspronkelijke waarden: waarheidgetrouw, rechtvaardig en tolerant. De ware tolerantie zegt nee tegen misdaad en tja tegen andersdenkenden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden