Verlenging van de A8 stuit op de Stelling van Amsterdam

Nooit gebruikt in oorlogstijd, maar zeer effectief tegen snelwegen

Al decennia wordt er gesteggeld over een geplande aansluiting van de A8 en de A9. Nu gooit de Stelling van Amsterdam roet in het eten - met een verbindingsweg zou de status van werelderfgoed verloren kunnen gaan.

Protest tegen de verbindingsweg tussen de A8 en de A9 bij Assendelft. 'Dit is een hoofdpijndossier.' Foto Raymond Rutting

Bijna zestig jaar geleden stond de weg al ingetekend in het rijkswegenplan, nu worstelt de provincie Noord-Holland nog steeds met een verbinding tussen de snelwegen A8 en A9. Het wil maar niet lukken om een handvol kilometers te plakken aan de tien kilometer lange snelweg A8 om zo aan te takken bij die andere snelweg.

Grootste struikelblok nu is een voor de argeloze bezoeker van dit stukje Noord-Holland vrijwel onzichtbaar obstakel. Ouder dan dat rijkswegenplan en - belangrijker - Unesco werelderfgoed: de Stelling van Amsterdam.

Snelweg in het niets

Een recent verschenen, vernietigend rapport van een Unesco-adviseur (kernboodschap: met een doorgetrokken A8 dreigt de werelderfgoedstatus verloren te gaan) heeft het provinciebestuur in grote verlegenheid gebracht. Drie wegvarianten waarop werd ingezet krijgen allemaal een negatieve beoordeling.

Van de gebruiker van de A8 wordt enige verbeelding gevraagd om te beseffen dat dit stukje Zaanstreek behoort tot een werelderfgoed, enkele borden die daaraan refereren ten spijt. Vanuit oostelijke kant voert de weg door bebouwd en weinig inspirerend gebied (woningen, industrieterreinen) om nabij Westzaan in het niets te eindigen.

Daar gaat de rijksweg over in provinciale wegen met in de verte de A9. Een polder die Westzaan, Assendelft en Krommenie scheidt van die langs Heemskerk voerende snelweg is ogenschijnlijk de enige groene buffer in dit stukje Randstad. Met daarin twee bunkerachtige bouwwerken, Fort aan den Ham en Fort bij Veldhuis.

Precies die polder, beoogd inundatiegebied (onder water zetten van land als verdediging) is een karakteristiek element van De Stelling van Amsterdam. Dat is een monumentale linie van forten, sluizen, dijken en polders in een ruime boog rondom de hoofdstad.

De polder maakt ook deel uit van het stroomgebied van het Oer-IJ, nu verborgen onder meters sediment. Maar ook een eeuwenoude vertakking van de Rijn die ooit uitmondde in de Noordzee en bepalend is voor het landschap in dit deel van Noord-Holland.

In 1996 werd de verdedigingslinie, die in de praktijk nooit hoefde te worden toegepast, nota bene op voordracht van de provincie zelf tot Unesco werelderfgoed bestempeld. 'Dit is een hoofdpijndossier', erkent een provinciale woordvoerder.

Aangetast

De staat van de 135 kilometer lange Stelling, aangelegd tussen 1880 en 1914, is genoeg aangetast, concludeerde Icomos, adviesbureau van Unesco, eind 2017 na onderzoek ter plekke. Kort voordat het Unesco-predicaat werd verworven, ging de Wijkertunnel open die in feite ook dwars door de Stelling loopt.

Nederland telt tien werelderfgoederen (waaronder de Amsterdamse grachtengordel en de molens van Kinderdijk) die verplichten tot bescherming. Elders in de wereld zijn voorbeelden van - al dan niet welbewuste - aantasting, waardoor het predicaat verloren ging. Zoals in Dresden, waar het Elbedal door de bouw van een brug is ontsierd.

Zie hier de worsteling voor de provincie: moet verbeterde bereikbaarheid van de regio wijken voor bescherming van werelderfgoed? Er vallen grote woorden in het nu gevoerde debat.

Doortrekking van de A8 is van 'economisch levensbelang' voor de regio, vindt werkgeversorganisatie VNO-NCW. 'De hele Metropoolregio Amsterdam komt zo op slot te zitten', zegt het provinciebestuur. 'Nederland wordt het lachertje van de wereldgemeenschap', vreest de Stichting Militair Erfgoed Amsterdam als de Stelling van de Unesco-lijst wordt geschrapt.

Het maakt dat het provinciebestuur - dat na al die decennia van uitstel zint op een besluit - begin deze maand om de tafel zit met de ministeries van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW) en Infrastructuur en Waterstaat (I en W) na de dreigende taal van Icomos.

Toeristen

De hoop van de provincie om toch een aansluiting te kunnen maken, is vooral gevestigd op het ministerie van OCW. Dat is de officiële gesprekspartner van Unesco. Van I en W hoeft weinig te worden verwacht. Dat ziet de A8-A9 niet als een prioriteit, zo bleek eind vorig jaar nog eens tijdens overleg over uitbreiding van het rijkswegennet.

Alle politieke partijen in Provinciale Staten benadrukken dat de status van werelderfgoed voor de Stelling niet in gevaar mag komen. De provincie heeft er de afgelopen twintig jaar zelf al veel geld in gestoken (opknappen en herbestemming van forten), vooral buitenlandse toeristen worden gelokt door het predicaat werelderfgoed.

Diezelfde partijen willen ook dat er een oplossing komt voor bewoners van Assendelft en Krommenie, die nu veel te kampen hebben met geluidshinder en luchtvervuiling van de provinciale weg. Die loopt pal langs bebouwing. Doortrekken van de A8 tot de A9 leidt anderzijds tot dertig procent meer verkeer en zal ook aan de noordkant van Amsterdam tot meer filevorming leiden.

Als het aan Kees de Wildt ligt van de Stichting Militair Erfgoed Amsterdam raakt het plan voor een verlengde A8 wederom uit zicht, zoals dat al zestig jaar het geval is. 'Het is duidelijk dat de provincie niet goed op het werelderfgoed heeft gelet. Er zijn al dijkjes zomaar afgegraven, er is al veel gebouwd zonder toetsing aan de kernwaarden van de Stelling. De Geniedijk in de Haarlemmermeer is aan weerszijden helemaal volgebouwd terwijl het de bedoeling was een vrij schootsveld van duizend meter te houden. Als er ergens in de wereld cultureel erfgoed wordt aangetast wijst Nederland direct met het vingertje, hier gaat het ongestraft voort.'