Verleidingskracht van snelheid

'VERDER, SNELLER, meer' luidt al enkele eeuwen het credo van de moderne tijd. Analyses van de mechanismen die hierachter zitten, beginnen bijna altijd met het 'meer'....

Dit soort economische analyses dat we al kennen sinds Adam Smith' The Wealth of Nations uit 1776 en Das Kapital van Karl Marx uit 1867, herleiden het 'verder' en 'sneller' steeds tot het 'meer'. Zowel de westerse kolonialistische en imperialistische expansie als de steeds toenemende versnelling van stoomtrein tot Internet zou vooral vanuit economische motieven moeten worden begrepen.

De laatste jaren staan er echter denkers op die snelheid en versnelling als zelfstandige factoren in de moderne tijd een plaats geven. De Franse architect Paul Virilio en de Duitse filosofen Peter Sloterdijk en Wolfgang Sachs zijn misschien de meest bekende.

In een soort houtskoolschets van de complete wereldgeschiedenis laat Virilio zien dat snelheid altijd al bepalend is geweest. Snelheid staat bij hem gelijk aan macht en in de voortdurende machtsstrijd die de wereldgeschiedenis is, zien we dat snelheid en militaire macht steeds nauw met elkaar verbonden zijn.

Sloterdijk stelt mobiliteit centraal in zijn analyses en wijst er bijtend op dat de veelbezongen vooruitgang kan worden begrepen als 'beweging om te bewegen, bewegen om meer te bewegen, beweging om de mogelijkheid tot beweging te vergroten'. Dit alles leidt volgens hem tot de totale mobilisering van de mens, die elk besef van plaats en duur verloren heeft. Ruimte en tijd zijn voor hem nog alleen maar obstakels die overwonnen moeten worden.

Sachs stelde in een aansprekende cultuurgeschiedenis van de auto ook de fascinatie voor snelheid centraal. Hieruit valt nog steeds een groot deel van de aantrekkingskracht van de auto te verklaren.

Twee jaar geleden was de internationale conferentie 'The Doors of Perception' over de effecten van nieuwe technologieën op de samenleving, die het Nederlandse Vormgevingsinstituut elk jaar organiseert, geheel aan het thema 'snelheid' gewijd. Historici, sociale wetenschappers, cultuurfilosofen, ontwerpers en architecten lieten in de Amsterdamse schouwburg hun licht schijnen over vele facetten van dit fenomeen.

De belangrijkste bijdragen zijn bijeengebracht in een bundel die werd geredigeerd door Jeremy Millar en Michiel Schwartz. Van een aantal afwezigen, onder wie Virilio en Sloterdijk, zijn karakteristieke teksten opgenomen. Naast de teksten hebben illustraties, afkomstig van een Britse tentoonstelling over 'Speed', een zelfstandige plaats. Dit leidt tot een fascinerende artistieke, literaire en cultuurfilosofische bundel, die een goed inzicht geeft in de grote rol die snelheid vooral in de twintigste eeuw speelt.

Als er al een rode draad in deze veelheid van materiaal kan worden gevonden, laat die een zekere spanning zien tussen de bijdragen van de kunst en die van de filosofie en de wetenschappen. Terwijl de eerste vooral snelheid laten zien en soms zelfs verheerlijken, oog hebben voor de schoonheid en verleiding van snelheid, worden de laatste door een kritische ondertoon gekenmerkt.

Typerend voor de eerste is een tekst van de schrijver Blaise Cendrars waarin hij een hallucinerende visie geeft op alles wat hij op één dag, 13 februari 1917, in Cannes aan beweging waarneemt. De veelheid van indrukken stuwt de lezer van zijn proza voort langs de haven, de fabrieken, het verkeer, de flanerende gasten en de reclameborden tot het slot: 'De motor draait. Het ritme schreeuwt. Chemie. U bent.'

De filosofische en sociaal-wetenschappelijke bijdragen hebben bijna alle een kritische toonzetting. Virilio en Sloterdijk schetsen, zoals we dat uit hun werk gewend zijn, in brede cultuurpessimistische streken een wereld die ten gevolge van de steeds toenemende snelheid en mobiliteit leeg wordt en doldraait. Een praktische uitweg bieden zij nauwelijks, of het moest een theologisch-religieuze zijn.

Voor Virilio geldt - net als zo ongeveer voor Heidegger - dat alleen een god ons kan redden, terwijl Sloterdijk het heil in het taoïsme zoekt. Sachs is praktischer gericht. In aansluiting op de grote studie van het Wuppertal Instituut Zukunftfähiges Deutschland, waarvan hij één van de auteurs was, pleit hij voor 'selectieve vertraging'.

In een weloverwogen en stevig onderbouwd pleidooi laat hij de maatschappelijke en ecologische kosten van de voortdurende versnelling zien. Het lijkt illusoir deze volledig te willen stoppen of zelfs terug te draaien, maar we kunnen in bepaalde maatschappelijke sectoren welbewust vertragingsmechanismen inbouwen. Als bijvoorbeeld auto's worden ontworpen die niet harder dan 120 kilometer kunnen rijden, kan dit leiden tot een nieuwe visie op verkeer en vervoer.

In dezelfde lijn als Sachs schrijft Susan George een wel uiterst actuele analyse over het flitskapitaal dat in een oogwenk een economie - zie Mexico in december 1994 - kan verlaten en zo te gronde richten. In tegenstelling tot het negentiende-eeuwse industriële kapitaal berust het hedendaagse financiële kapitaal op pure snelheid. En net als het socialisme dat in de vorige eeuw deed, zullen ook wij nu methoden moeten zoeken om de hedendaagse vorm van kapitaal aan banden te leggen en te reguleren.

Dit klinkt allemaal rationeel en overtuigend. Maar het doet weinig recht aan de irrationele verleidingskracht die snelheid kennelijk nog steeds op ons uitoefent. Deze wordt ook door de kritische auteurs in hun analyses wel degelijk zichtbaar gemaakt, maar ze vergeten hem vaak in hun kritieken en voorstellen voor verandering.

Snelheid geeft gewoon een kick en deze ervaring tem je niet enkel met de ratio. Als snelheid inderdaad macht is, dien je tegenmacht te organiseren. De grote vraag is waar deze vandaan moet komen als niet alleen het 'meer' van kapitaal en economie, maar ook het 'sneller' ons voortstuwt.

Hans Achterhuis

Jeremy Millar & Michiel Schwartz (editors): Speed-Visions of an Accelerated Age.

The Photographers Gallery, London/Nederlands Vormgevingsinstituut, Amsterdam; 179 pagina's; * 89,95.

ISBN 0 907 87954 3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden