Verleiding op straat

De kapitein van de Hindenburg, een bebloede bokser, of gewoon een intrigerend zinnetje: op vele manieren kunnen theateraffiches opvallen. En ook al lijken ze niet op elkaar, de winnaars van de theaterafficheprijzen blijken toch jaar op jaar te vinden in een select groepje ontwerpers....

Een wat wazige foto van het achterhoofd van een man met pet. Een Maria Stuart wier twee hoofden elkaar tongen. Het silhouet van een vrouw met daarin dezelfde vrouw gemonteerd, ondersteboven, zodat het tekstwolkje waarin Vaginamonologen staat niet alleen naar haar mond, maar ook naar haar kruis verwijst. De zin 'wil hij mijn dochter bevrijden met zijn aftershave'. Winnie de Poohs vriendje Piglet platgedrukt alsof het papier waarop hij staat afgebeeld een glazen wand is waardoorheen hij wil ontsnappen.

Beelden die niet meer met elkaar te maken hebben dan dat ze de selectie hebben gehaald voor de theaterafficheprijs 2002. Twaalf affiches dingen mee, uit de meer dan zeshonderd die in het afgelopen jaar op straat verschenen zijn. Ze lijken niet op elkaar, die twaalf, of toch een beetje. Want er mogen elk jaar honderden theateraffiches verschijnen - het Theater Instituut Nederland verzamelt ze allemaal -, voor de affiches die sinds 1992 werden bekroond blijkt een kleine groep ontwerpers verantwoordelijk, waartoe veelvuldig genomineerden horen als Maarten Evenhuis, Jan Bons, Anthon Beeke, Marten Jongema en Lex Reitsma.

Wat maakt in de ogen van opeenvolgende jury's van een theateraffiche een geslaagd theateraffiche? Rob van der Zalm schreef de inleiding voor De voorstelling begint op straat, het boek dat verscheen ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van de prijs die het Theater Instituut in 1992 instelde. 'Het belangrijkste is dat het affiche de aandacht trekt, dat het opvalt in de stad en dat het iets oproept.'

Opvallen en verleiden - het zijn woorden die terugkeren bij iedereen die bemoeienis heeft met theateraffiches. Esther Noyons, genomineerd met die ene zin over aftershave die Joris en de draak van Stella Den Haag aankondigt, koos dáárom voor tekst. 'Ik heb het script gelezen, en het is zo'n verrassende zin, veel leuker dan iets doen met een ridder of een draak. Je moet mensen lokken.'

'Een affiche moet net even ontregelen, net even de geijkte paden verlaten', zegt jurylid Marten Jongema, de vaste ontwerper van de Parade, dit jaar genomineerd met het affiche waarop achter een verfomfaaide Piglet een net niet helemaal realistisch meisje te zien is. 'Je moet niet laten zien wat het is, maar laten zien wat het níet is, zodat de mensen geïnteresseerd raken.'

'Op welke manier een affiche opvalt, maakt eigenlijk niet uit', zegt Van der Zalm van het Theater Instituut. 'De jury nomineerde de afgelopen tien jaar affiches die dreigend waren, maar ook affiches die ze poëtisch noemde. Er werden affiches geroemd omdat ze geheimzinnig waren, maar ook omdat ze helder waren. Of gewoon mooi, fraai of prachtig.'

Anthon Beeke, bekend van onder meer zijn werk voor Toneelgroep Amsterdam en genomineerd met twee affiches (waaronder dat van Maria Stuart), die hij maakte voor De Theatercompagnie: 'Je zoekt naar een metafoor. Je moet in beeld brengen hoe de regisseur het stuk ziet. Het moet een autonoom beeld zijn, maar het moet ook triggeren, het moet iemand zin geven om naar een stuk toe te gaan. Zo'n beeld geeft behalve de naam niets prijs, het moet nieuwsgierig maken. Degenen die voorbij wandelen moeten denken: hé, waarom doet hij dat nou?'

'Het doel van een affiche is een boodschap overbrengen van A naar B; maar meer nog om door het grauw in de stad heen te breken', zegt Krijn van Noordwijk. Met Robert Jansen vormt hij het reclamebureau Laboratorivm, dat de man met de pet zette op een Holland Festival-affiche voor Steve Reichs Three Tales. 'De foto laat de kapitein van de verongelukte Zeppelin Hindenburg zien, een beeld uit de video die in de voorstelling wordt getoond. Het afgelopen Holland Festival was er een waarvoor weinig geld beschikbaar was. Daarom hebben we gebruik gemaakt van bestaand materiaal. We hebben gezocht naar beelden met een sterke symbolische waarde. Deze foto heeft iets geheimzinnigs, iets jaren-dertigachtigs.'

'Volgens mij is het belangrijk dat het echt duidelijk is, dat een affiche niet volstaat met credits die mensen toch niet lezen', zegt Marieke Schellart van reclamebureau FHV/BBDO, die met Sander Plug het genomineerde affiche voor de Vaginamonologen ontwierp. 'Je moet meteen zien wat het is, het moet goed aansluiten bij het stuk. Het moet prikkelen. Daarom mag een theateraffiche wat heftiger zijn dan een reclameposter.'

Het mag, zegt Christel Gouweleeuw, hoofd publiciteit van de Theatercompagnie, zelfs aanstootgevend of enigszins afstotend zijn. 'Het publiek dat je wilt bereiken begrijpt dat wel.' De Theatercompagnie houdt rekening met zijn doelgroepen, maakt verschil tussen het Rozentheater waar vooral voor jongeren wordt geprogrammeerd en het Compagnietheater. 'Voor het Compagnietheater kun je je wat meer permitteren, daar komt een wat avontuurlijker publiek, dat regelmatig toneel ziet en een bepaalde ironie kan waarderen.'

De metaforen waarnaar grafisch ontwerpers als Beeke en Jongema streven, zijn niet voor iedereen vanzelfsprekend. Joop van den Ende-producties maakt gebruik van scènefoto's voor affiches die nog nooit in de prijzen zijn gevallen. 'Wij maken affiches die heel eerlijk tonen wat de bezoekers te zien krijgen, die weergeven wat er daadwerkelijk gebeurd', zegt Babs Schipper, van Van den Endes marketingafdeling. 'Daarom is het affiche van Requiem voor een zwaargewicht ook veranderd. Eerst zag je Victor Löw met een bebloed gezicht in de touwen hangen. We hebben gekozen voor een foto met Susan Visser erbij om het rijker te maken, om te laten zien dat het niet alleen met boksen te maken heeft, maar ook met liefde. We willen zo helder en duidelijk mogelijk zijn.'

Helder en duidelijk, akkoord, maar volkomen risicoloos, vindt jurylid Marten Jongema. Daarom worden vaak dezelfde ontwerpers bekroond, omdat anderen net te weinig risico's nemen. 'Bij grote gezelschappen gelden ook andere belangen. Dat de zaal vol moet, bijvoorbeeld. Daar is een affiche niet voor. Het is er om de mensen te interesseren voor voorstellingen.'

'Ik geloof niet dat de theateraffiches nu nog grote groepen mensen het theater intrekken. In die zin hebben affiches in het algemeen afgedaan. Publiciteit loopt via andere kanalen zoals direct mail, televisie en radio, kranten, clubbladen en andere gedrukte media, en internet', meent grafisch ontwerper Max Kisman.

Het Nationale Toneel in Den Haag heeft diezelfde conclusie getrokken en is twee jaar geleden opgehouden voorstellingsaffiches te verspreiden. 'We hadden oorspronkelijk bijna autonome kunstwerkjes', zegt hoofd publiciteit Perkyn Spiekerman. 'Dat waren altijd hele bevallingen, dat gaf intern altijd enorme toestanden, en er ging heel veel geld in zitten. Toen uit onderzoeken bleek dat de affiches geen extra bezoekers opleverden zijn we er mee gestopt.' Tot dit seizoen: op dringend verzoek van de schouwburgen levert het Nationale Toneel nu eenvoudige aankondigingen in de huisstijl voor op de gevels.

'De grote vraag tegenwoordig is: moet je nog wel affiches maken?', zegt Esther Noyons. 'Misschien helpt het niet. Maar het is wél leuk.'

'Affiches', zegt Anthon Beeke, 'zijn een van de weinige dingen uit de cultuur met een grote C die op straat komen. Ze vormen een stukje fantasie op straat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden