Verkoopt gemeentelijk zorgloket straks 'nee'?

Gemeenten vragen zich af of zij ouderen, gehandicapten en chronisch zieken wel voldoende zorg kunnen bieden als zij daar vanaf 2015 verantwoordelijk voor worden. Veel geld is er niet. Dus vraagt een verslaafde zich af: Wie zal mij helpen?

AMSTERDAM - Gehandicapten, chronisch zieken en ouderen kunnen vanaf 2015 bij een aantal gemeenten mogelijk geen beroep meer doen op zorg. Gemeenten krijgen vanaf 2015 een vast bedrag voor de verzorging van hun inwoners en zorgbehoevenden. De vrees bestaat dat dit zo ongelijk wordt verdeeld dat gemeenten 'nee' zullen moeten verkopen als veel patiënten voor hulp bij het gemeentehuis aankloppen. Tussen gemeenten zijn er grote verschillen in het aantal aanvragen voor zorg, blijkt uit een onderzoek van de Volkskrant.


'Er zal onrust ontstaan door de verdeling van geld over de gemeenten', zegt directeur Hans-Martin Don van de Koepel Wmo-raden, een organisatie van bij het onderwerp betrokken vrijwilligers, die gemeenten adviseert. Als het geld niet eerlijk wordt verdeeld, zal het budget van een aantal gemeenten te krap zijn, zegt hij.


Gemeenten krijgen na 2015 de beschikking over circa 8 miljard euro voor de verzorging en begeleiding van gehandicapten, ouderen en chronisch zieken. Een gemeenteambtenaar bepaalt welke burger recht krijgt op dagbesteding, begeleiding bij zelfredzaamheid of de hulp bij het douchen.


Om geldnood bij vergrijsde gemeenten te voorkomen, wil de Vereniging Nederlandse Gemeenten met een verdeelsleutel het geld eerlijk verdelen. Maar de VNG denkt pas in 2017 een eerlijk, objectief verdeelmodel te hebben ontwikkeld waarbij alle factoren meetellen. Tot die tijd zullen historische cijfers over het zorggebruik de verdeling van geld bepalen. Een gemeente waar bijvoorbeeld een gespecialiseerd instituut voor doven is gevestigd, krijgt daardoor de eerste twee jaar meer geld dan waar de inwoners recht op hebben.


Een eerlijke verdeling van het geld over de gemeenten is cruciaal, anders ontstaat willekeur. Onder meer door de vergrijzing van de bevolking bestaan tussen gemeenten namelijk grote verschillen in de vraag naar hulp, blijkt uit de kaarten die de Volkskrant heeft samengesteld. In het oosten en noorden van Nederland gaat er verhoudingsgewijs veel geld naar de persoonlijke verzorging van patiënten, zoals de hulp bij douchen, aankleden, scheren, ogen druppelen of toiletbezoek. In Flevoland, Groningen en Friesland wordt er juist veel geld besteed aan individuele begeleiding om zelfredzaamheid te bevorderen en aan dagbesteding van gehandicapten.


In sommige regio's loopt het aantal aanvragen voor hulp de laatste jaren snel op. In Drenthe steeg het aantal patiënten voor individuele begeleiding de afgelopen drie jaar met 38 procent, waar er landelijk slechts sprake is van een stijging van 21 procent. In Flevoland en Utrecht was er juist een snelle toename van het aantal aanvragen voor persoonlijke verzorging.


Gemeenten namen in 2007 al de verdeling van geld voor huishoudelijke hulp van het Rijk over. Door de verdeelsleutel die de VNG toen invoerde, ontstonden er gemeenten met een ruim of juist een te krap budget, zegt Don van de Koepel Wmo-raden. 'Dat gaat nu weer gebeuren.'


In het huidige systeem keert het rijk via de zorgkantoren het geld van de AWBZ uit en krijgt iedere patiënt na goedkeuring ook daadwerkelijk hulp. In het nieuwe systeem moeten de gemeenten het geld verdelen en zijn patiënten niet verzekerd van ondersteuning. Als het geld bij gemeenten op is, lopen de burgers de ondersteuning mis. De Wmo is namelijk geen verzekerd recht.


Gemeenten moeten hoe dan ook harde keuzen maken, want het budget wordt met 15 tot 25 procent ingekrompen. Zij krijgen in de toekomst wel veel vrijheid om zelf te bepalen wie recht krijgt op zorg, stelt directeur Liane den Haan van ouderenbond ANBO. 'Ouderen zouden overal in Nederland recht moeten hebben op gelijke zorg, maar gemeenten mogen de zorgvraag zelf interpreteren. De voorziening kan hierdoor erg verschillen per gemeente. In de ene gemeente krijg je bijvoorbeeld wel een scootmobiel en in de andere niet.'


Gemeenten kunnen ook beknibbelen op andere voorzieningen, zoals de plaatsing van lantaarnpalen of het onderhoud van bruggen. Dat kan weer tot andere problemen leiden, denkt Den Haan. 'Als onderhoud versloft, ontstaan er risico's voor de verkeersveiligheid.'


Wethouder Janny Bakker van de gemeente Huizen is positief over de aanpassingen in het zorgstelsel. Ze verwacht dat de gemeente dankzij de overheveling van extra taken uit de AWBZ meer mogelijkheden krijgt. Bovendien kunnen gemeenten volgens haar, samen met de burgers, beter inschatten welke hulp echt nodig is. 'Zo konden we het maatschappelijk werk bijvoorbeeld voor de helft wegbezuinigen, daar bleken binnen onze gemeente weinig mensen behoefte aan te hebben', zegt Bakker.


AWBZ-zorg naar gemeenten


Het is niet voor het eerst dat er gesteggel is over het verdeelmodel. Bij de invoering in 2007 van de wet die de huishoudelijke hulp regelt, is in eerste instantie ook voor een historische sleutel gekozen. Dat pakte niet ongunstig uit voor Hulst, waar veel mensen gebruik maakten van de huishoudelijke hulp. Toen er een objectief verdeelmodel werd ingevoerd, veranderde Hulst plots in een nadeelgemeente, die niet uitkwam met het budget. 'Het liep de spuigaten uit, en dat dreigt nu weer te gebeuren', zegt beleidsmedewerker Wmo Anita de Beule.


Het zal een zoektocht worden voor Hulst om enerzijds binnen het budget te blijven en anderzijds alle kwetsbare groepen te blijven bedienen. 'Maar wat is kwetsbaarheid? En krijg je als gemeente de vrijheid om die definitie zelf te stellen?', vraagt De Beule zich af. De gemeente Hulst zou de Wmo het liefst beperken tot mensen met een medische noodzaak en een kleine beurs. 'Anders zou het voor de gemeente financieel erg moeilijk draagbaar zijn.'


'De veranderingen in persoonlijke verzorging en begeleiding liggen moeilijk, het gaat om nieuwe groepen. Voorheen hadden we vooral te maken met ouderen, maar straks ook met verstandelijk beperkten en mensen in de ggz', zegt De Beule.


'De 'kantelingsgedachte' is mooi als beleid op papier, maar zie er maar eens voor te zorgen dat die gedachte bij iedereen doordringt. Het is niet makkelijk om mensen te stimuleren om dingen door mensen zelf te laten doen. Je voelt je nuttig als thuiszorger. Bovendien wil je niet dat het ten koste gaat van je eigen baan als mensen meer op eigen kracht gaan doen', zegt De Beule.


Waar gaat Hulst het van betalen?


'We redden het nu al niet met ons budget voor de zorg', zegt beleidsmedewerker Wmo Robrecht Lentink van de Groningse gemeente Vlagtwedde. 'Dat budget vullen we aan uit andere potjes.' Lentink rekent erop dat het schuiven met potjes ook in de toekomst nodig zal zijn. 'Het geld dat gemeenten krijgen voor de uitvoering van de extra zorgtaken wordt dan wel naar rato verdeeld, we zullen toch een structureel tekort houden', zegt hij. 'Zorgpartijen kunnen efficiënter werken, maar eenderde minder budget is echt heel veel. Dan kan de gemeente bepaalde taken gewoon niet uitvoeren.'


In de regio Oost-Groningen is veel verzorging nodig. Veel ouderen hebben een laag inkomen, waardoor de gezondheidssituatie gemiddeld genomen slechter is. Vlagtwedde kampt met een vergaande vergrijzing; het aantal 75-plussers is hoog. Bovendien heeft de gemeente te maken met ontgroening. Jonge mensen gaan bijvoorbeeld in Groningen studeren en keren daarna niet meer terug.


Desondanks is Lentink optimistisch. 'We maken ons zorgen om de uitwerking, maar tegelijkertijd vertrouwen we erop dat we de transitie goed zullen uitvoeren. We werken nauw samen met 22 andere gemeenten.' Die samenwerking is in lijn met het idee van het Rijk om de zorgtaken uit te laten voeren door (groepen van) gemeenten met meer dan 100 duizend inwoners.


Het is nog niet helemaal duidelijk of inwoners van Vlagtwedde zich zorgen moeten maken of ze de zorg krijgen die ze nodig hebben. 'De AWBZ is een recht, de Wmo een voorziening. Kun je recht hebben op een voorziening? Het is interessant hoe dat uitpakt, daar is het laatste woord nog niet over gesproken', aldus Lentink.


Er is sowieso te weinig geld, weet Vlagtwedde

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden