Verknipte gesprekken

IN FILMS gebeurt het al jaren. Neem Primary Colors, uit 1998, waarin de telefoon van presidentskandidaat John Travolta wordt afgetapt. Zijn politieke tegenstanders verknippen de afgeluisterde gesprekken en voegen de fragmenten samen tot een overtuigend bewijs van een doodzonde: Travolta heeft overspel gepleegd.

In Nederland hebben we geen presidentskandidaten, en zullen telefoontaps niet snel worden gemanipuleerd om een erotische misstap te simuleren. Wel hebben we verdachte Koerdische zakenlieden, met politieke tegenstanders die zo hun eigen redenen hebben om geluidstapes te bewerken. Neem de Koerd Huseyin Baybasin, die vorige week op grond van afgetapte telefoongesprekken tot levenslang werd veroordeeld voor het leiden van een criminele organisatie. Volgens zijn advocaten, die in cassatie gaan, zou er met het bewijsmateriaal zijn geknoeid.

'Amateuristisch gedaan', zegt Martien Kuylman, één van de twee deskundigen op wie de advocaten zich baseren. Kuylman werkte zes jaar bij de Amsterdamse politie, voor wie hij een tapsysteem ontwierp, en was twee jaar veiligheidsman bij twee telecombedrijven.

Hij en Hans van de Ven, voormalig medewerker van de Militaire Inlichtingendienst, hebben op aanwijzingen van de advocaat van Baybasin dertig van de zesduizend afgeluisterde gesprekken tegen het licht gehouden. 'Er zitten onverklaarbare overgangen in', zegt Van de Ven.

De twee bekeken - op een monitor met golfjes en frequenties - voornamelijk de sterkte van de gesproken teksten ten opzichte van de achtergrondruis, en ontdekten een paar rare sprongen in die verhouding. 'We zijn op sommige plekken ineens twintig decibel kwijt.' Die stukken met een lagere brom, ofwel signaal-ruisverhouding, zouden afkomstig zijn van gesprekken die via een vaste telefoonlijn zijn gevoerd, om vervolgens door de mobiele conversaties heen te zijn gemixt. Daarnaast zag Van de Ven abrupte overgangen in de amplitude, de sterkte van het signaal zelf.

Telefoontaps zijn geen betrouwbaar bewijsmateriaal, zeggen deskundigen. Ze zijn zo te manipuleren dat je een verdachte alles kunt laten zeggen, zonder dat de overgangen tussen de geluidsfragmenten te detecteren zijn.

Om dat te bewijzen knutselde deskundige Van de Ven zelf een bandje in elkaar. Onderzoekers van de Binnenlandse Veiligheidsdienst, Militaire Inlichtingendienst en de Technische Universiteit Eindhoven gaan op zoek naar de manipulaties.

Ook aan Volkskrantlezers de vraag: hoe vaak en waar is er met het geluidsfragment geknoeid?

Reacties naar m.persson@volkskrant.nl

Beluister het gemanipuleerde geluidsbestand (3,5 MB)

Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) onderzocht de Baybasin-tapes ook, maar zag geen indicaties dat er sprake zou zijn van manipulatie. Volgens Van de Ven komt dat waarschijnlijk doordat het NFI de opdracht van Justitie te letterlijk heeft opgevat. 'Het NFI heeft het bandje zelf, de fysieke tape dus, op sporen van knip- en plakwerk onderzocht. En daar valt inderdaad niets aan af te zien, want dat bandje is gewoon een kopie, die rechtstreeks uit de politiekluizen komt.'

Betrokkenen binnen het NFI willen graag op de zaak reageren, maar mogen dat niet van Justitie. Wel stelt het instituut een algemene beschrijving van het forensisch onderzoek naar audio-opnamen beschikbaar. Onderdeel van het onderzoek is een 'optische analyse, waarbij wordt nagegaan of de geluidsdrager tekenen vertoont die erop wijzen dat in de band is geknipt of geplakt.' Daarnaast, stelt de beschrijving, kijkt het NFI wel degelijk naar de frequenties van de geluidsgolven. Met de toevoeging dat 'slechts originele opnamen op authenticiteit en integriteit kunnen worden onderzocht'.

Het origineel is echter helemaal geen tape, maar een serie bestanden op een schijf bij justitie. Dat is de opname uit de tapkamer, zoals dat door het mobiele telefoonbedrijf naar de politie is gestuurd. Van de Ven zou graag die originele bestanden onderzoeken, zegt hij, maar de rechter-commissaris heeft geweigerd ze ter beschikking te stellen. 'Wij claimen niet anders dan dat er nader onderzoek moet plaatsvinden', zegt Kuylman.

Het door Kuylman en Van de Ven gevonden knip- en plakwerk geldt als amateuristisch. 'Met een computertje en wat apparatuur las je geluidsfragmenten zó aan elkaar dat het ontzettend moeilijk wordt om de overgangen er nog uit te halen', zegt dr. ir. Leo Vogten, electrotechnicus aan de Technische Universiteit Eindhoven.

Recept: pluk de gewenste woorden van de verschillende bandjes, plak ze aan elkaar, filter de hoge en lage tonen eruit, vijl de overgangen bij en strooi er daarna wat kunstmatige ruis overheen. Ook het NFI geeft aan dat het 'met gebruikmaking van zeer geavanceerde digitale apparatuur' mogelijk is om een perfecte montage te maken.

Maar is dat in de aftappraktijk ook mogelijk? Volgens Kuylman en Van de Ven wel. 'Er zitten enorme lekken in het aftapsysteem.' Vroeger, toen alleen de PTT als staatsbedrijf telefonie verzorgde, was er een rechtstreekse link naar Justitie, zegt Van de Ven. Er was veel meer onderling vertrouwen. Maar na de privatisering is het aanmodderen. Telecombedrijven zijn verplicht om zelf apparatuur en software aan te schaffen waarmee Justitie de lijnen kan aftappen, en de bijbehorende mensen aan te stellen. Daar wordt zo min mogelijk geld en aandacht aan besteed. 'Afluisteren is niet hun core business', zegt Van de Ven.

Het gerechtshof in Den Bosch oordeelde desalniettemin in de zaak-Baybasin dat manipulatie onwaarschijnlijk is, gezien de grote hoeveelheid afgeluisterde gesprekken. Zo lastig is dat in het digitale tijdperk echter niet, zegt mr. Jurjen Pen, een Amsterdamse advocaat die in mei een symposium organiseerde over de telefoontappraktijk in Nederland.

Vroeger werkten aftappers met krokodillenbekken, metalen klemmen die fysiek in de centrale op de af te luisteren telefoonverbinding moesten worden aangesloten. Nu komt een aftapverzoek van Justitie bij een sniffer terecht, een stuk software dat op zoek gaat naar het gewenste telefoonnummer. 'Dat nummer kan door derden gemakkelijk vervangen worden door een ander nummer', zegt Van de Ven. 'De opsporingsautoriteiten krijgen dan geen indicatie dat ze het verkeerde nummer tappen.'

De afgeluisterde gesprekken worden vervolgens van het telecombedrijf naar Justitie gestuurd, maar ook die informatiezending wordt nauwelijks gecontroleerd, zoals dat bijvoorbeeld bij pinautomaten wel gebeurt. 'Die transfer is niet echt veilig', zegt Van de Ven. Een laatste mogelijkheid om te knoeien is in de tapkamer bij de politie zelf, onderdeel van het algemene computernetwerk, dat vaak 'minder goed beveiligd is dan een gemiddeld kantoornetwerk'.

De zaak-Baybasin heeft volgens Pen vele juridische ogen geopend. 'Er zullen veel meer zaken volgen waarbij de waarde van telefoontaps als bewijsmateriaal wordt aangevochten.'

Ook heeft de zaak repercussies voor bewijsmateriaal gebaseerd op internetverkeer. 'Daar kan je nog veel meer mee rommelen', zegt Maurice Wessling van de privacy-organisatie Bits of Freedom.

Terwijl tappen ook veilig kan, zeggen zowel Wessling als Kuylman en Van de Ven. Kwestie van organisatie. De lekken kunnen dicht. 'Maar dan moet er wel meer openheid komen', denk Wess ling. 'Er wordt nu veel te geheimzinnig over gedaan.'

En als in de tussentijd verdachten, Baybasin bijvoorbeeld, door deze kwestie onterecht op vrije voeten komen? Het gaat puur om het principe, zeggen Kuylman en Van de Ven. De laatste: 'Ik heb persoonlijk niets met deze zaak te maken. Ik zou er niet wakker van liggen als hij na de vrijspraak bij wijze van spreken dood neervalt.'

Michael Persson

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden