Verklaring Omtrent Gedrag wordt populairder; heeft het effect?

Uit onderzoek blijkt effectiviteit, maar voor sommigen is het een dubbele straf

De Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) wordt steeds vaker gevraagd. Een effectief middel om delictplegers buiten de deur te houden of een extra belemmering voor oud-veroordeelden?

Cliff Pinas in zijn appartement in Utrecht. Foto Marlena Waldthausen

Werkgevers, sportverenigingen en vrijwilligersorganisaties vragen steeds vaker een verklaring van goed gedrag van de werknemer of vrijwilliger. Vorig jaar vroegen bijna een miljoen mensen zo'n document aan.

Volgens staatssecretaris Klaas Dijkhoff (Veiligheid en Justitie) is de Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) een effectief middel om toekomstige delictplegers buiten de deur te houden bij onder meer taxibedrijven, onderwijs- en zorginstellingen.

Aanvragen verdubbeld

Met de verklaring moet bijvoorbeeld worden voorkomen dat iemand die al eens is veroordeeld voor kindermisbruik, na zijn straf opnieuw met kinderen gaat werken.

Afgelopen jaren nam het aantal aanvragen een enorme vlucht. In 2010 ging het nog om 480 duizend aanvragen, nu is dat aantal verdubbeld. Als een VOG wordt afgegeven, betekent dat dat de aanvrager binnen een bepaalde terugkijktermijn geen relevante justitiële geschiedenis heeft. Veelal kijkt de overheid voor delicten vier jaar terug. In 2015 werden 3.030 aanvragen afgewezen.

De verklaring helpt bij het weren van toekomstige delictplegers, aldus het rapport van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie Centrum (WODC) in een woensdag verschenen studie. Een aantal mensen bij wie een VOG werd geweigerd, pleegde nadien immers nog een delict. Wel stellen de onderzoekers dat het om een gering aantal gaat.

Volgens de onderzoekers heeft de VOG naar alle waarschijnlijkheid in realiteit een groter effect omdat er ook een groep mogelijk geïnteresseerde kandidaten is die - uit vrees dat ze geen VOG krijgen - bewust niet solliciteren. De effectiviteit van de VOG wordt niet slechts bepaald door het aantal 'juist' geweigerde personen, maar ook door het aantal personen dat 'preventief' wordt tegengehouden, zegt Paul Gruter, die samen Peter Kruize het onderzoek uitvoerde.

Stimulans

De weigering van de VOG is mogelijk voor een delinquent ook een stimulans om het leven te beteren, zodat hij in de toekomst alsnog in aanmerking komt voor een VOG, blijkt uit de evaluatie. Het aantal geregistreerde misdrijven ligt bij deze groep ongeveer 50 procent lager na deze afwijzing.

Maar niet iedereen ziet het zo positief. Uit het onderzoek, dat is uitgevoerd door onderzoeksbureau Ateno, in opdracht van het WODC, blijkt eveneens dat er vanuit de reclassering en de advocatuur signalen zijn dat bij de beoordeling van een VOG-aanvraag weinig wordt gekeken naar bijzondere omstandigheden. Volgens Elina Kurtovic, die promoveert op het onderwerp en verbonden is aan Van Oosten Advocaten, zet het VOG-systeem mensen hierdoor onnodig voor lange tijd buitenspel. 'De studie van de WODC laat ook zien dat veel mensen bij voorbaat al geen VOG aanvragen voor bepaalde sectoren. Het is een substantiële groep die zichzelf uitsluit en niet meer solliciteert op bepaalde functies.'

Ook Bert Knobbout, raadsheer bij het Haagse gerechtshof, is kritisch. Wat hem betreft wordt er 'met een kanon geschoten op een mug'. Hij vindt dat de gevolgen van zo'n VOG-afwijzing te groot zijn, ook al gaat het om een relatief kleine groep. 'Mensen worden soms dubbel gestraft. Bijvoorbeeld: een man is veroordeeld voor ontucht met kinderen. Na zijn celstraf zoekt hij een baan. Hij vindt er één bij de plantsoenendienst, maar krijgt geen VOG. De redenering is dat hij met zijn werk soms in de buurt van scholen komt. Als je zo redeneert, kan hij nergens aan de slag. Dat maakt de kans dat hij geïsoleerd raakt en recidiveert alleen maar groter.'

Cliff Pinas. Foto Marlena Waldthausen

'Mijn leven staat door VOG-afwijzing op de pauzeknop'

Na zijn veroordeling doet Cliff Pinas alles om te laten zien dat hij zijn leven heeft gebeterd. Maar een VOG krijgt hij niet. Hij vecht zijn afwijzing aan bij de Raad van State. Lees hier zijn verhaal.

VOG-overweging

Afgelopen jaren nemen rechters steeds vaker een zogenoemde VOG-overweging op in hun vonnis, voegt Kurtovic toe. 'Het is lastig aantallen te noemen, omdat niet alle vonnissen worden gepubliceerd. Maar wat we wel zien, is dat steeds meer rechters rekening houden met de gevolgen van een eventuele VOG-afwijzing. In hun vonnis stellen sommigen dat de veroordeling later niet alsnog problemen mag opleveren voor het verkrijgen van een VOG en een baan.'

Aanvankelijk waren rechters hier terughoudend in, zegt ook Laura Schoutsen. Ze is griffier van het Amsterdamse gerechtshof en publiceerde onlangs een juridisch artikel over de kwestie. Voor de strafrechter is formeel geen enkele rol weggelegd. Het al dan niet verlenen van een VOG is een zaak voor het ministerie van Veiligheid en Justitie. 'Maar van terughoudendheid is geen sprake meer, die is zelfs omgeslagen in een zekere ongeremdheid bij sommige rechters.'

Volgens Michiel de Ridder, strafrechter in Amsterdam, reageren rechters hiermee op verzoeken van verdachten. Wat hem betreft zien rechters een VOG-afwijzing niet als een dubbele straf. 'Maar ze voelen in atypische zaken soms wel de behoefte in het vonnis uit te leggen waarom in dit specifieke geval een veroordeling geen gevolgen mag hebben voor de VOG. Bij een VOG wordt alleen naar het strafblad gekeken en in een vonnis heb je als rechter de kans om meer uitleg te verschaffen.'