Verkiezing was uitlaatklep van onvrede en angst onder Amerikanen

De Republikeinen hebben in de tussentijdse verkiezingen hun machtspositie ten opzichte van president Obama en zijn Democraten aanzienlijk versterkt. Sneller en overtuigender dan verwacht  haalden zij nog voor middernacht de zes zetels winst die nodig waren om na acht jaar de meerderheid in de Senaat te heroveren. Zij hebben nu de totale controle over het Congres. De Amerikaanse kiezers bezorgen Obama hiermee een fikse afstraffing, ze eisen verandering, maar hoe die eruit zou moeten zien en hoe die tot stand kan worden gebracht, weet niemand.

President van de Verenigde Staten Barack Obama. Beeld getty
President van de Verenigde Staten Barack Obama.Beeld getty

De verkiezingen zijn vooral een uitlaatklep geworden voor de gevoelens van onvrede en angst onder de bevolking. Uit peilingen bij de stemlokalen bleek dat veel kiezers vinden dat het land op de verkeerde weg is. De economie blijft hun eerste zorg. Hoewel die lijkt aan te trekken, kunnen velen nog steeds moeilijk een baan vinden of rondkomen. Voorts is er onvrede over Obamacare en bestaat er weinig vertrouwen in Obama' s aanpak van Ebola, IS en andere bedreigingen van buitenaf. Het moet anders, is de boodschap, maar de uitslag geeft geen enkele richting welke kant het dan wel op moet.

Dat komt omdat de campagne vooral negatief was. De Republikeinen wilden gezien de lage populariteit van de president maar één ding: van de verkiezing een referendum maken over Obama. Dat is gelukt. Zelfs de Democratische kandidaten waren vooral bezig afstand te creëren tot de president. Het gevolg is dat de kiezers feitelijk alleen maar ergens tegen hebben gestemd, tegen Obama en zijn partij, en nergens voor.

Dat konden zij ook niet, omdat geen van de partijen, ook de winnende Republikeinen niet, een concreet actieplan voor verandering, heeft gepresenteerd. Zoals dat bijvoorbeeld wel gebeurde in 1994, toen de Republikeinen met hun Contract with America president Clinton een zware nederlaag toebrachten in de tussentijdse verkiezingen. Dat programma kreeg daarmee een overweldigend mandaat van de kiezers en dwong Clinton tot samenwerking met de Republikein Newt Gingrich.

Stemlokaal in Long Beach Californië. Beeld afp
Stemlokaal in Long Beach Californië.Beeld afp

Overleg met Congresleiders

Zoiets ontbreekt nu. Dat wil niet zeggen dat Obama en zijn Republikeinse tegenhangers ook zonder een concreet plan niet kunnen proberen tot onderhandelingen te komen. Nog voordat de uitslagen begonnen binnen te komen, nodigde de president de leiders van beide partijen in het Congres uit voor overleg op het Witte Huis vrijdag. Kort daarna zei Mitch McConnell, de nieuwe Republikeinse leider van de Senaat: 'Dat we een tweepartijensysteem hebben, wil nog niet zeggen dat we gevangen moeten zitten in een eeuwigdurend conflict'. Het was een verwijzing naar de patstelling tussen Democraten en Republikeinen die de Amerikaanse hoofdstad de laatste jaren verlamde.

Aan goede bedoelingen dus geen gebrek. Alleen is er geen enkele garantie dat de wil tot coöperatie en compromissen een wonderbaarlijke wederopstandig zal beleven. De belangentegenstellingen blijven. Niet voor niets verwees McConnell naar een van zijn kiezers in Kentucky die had geklaagd over de nieuwe zorgwet. 'Ik zal ervoor zorgen dat haar stem wordt gehoord in Washington', zei hij.

De Republikeinen veroverden in North Carolina, Colorado, Iowa, West-Virginia, Arkansas, Montana en South Dakota senaatszetels op de Democraten. De verwachting was woensdagochtend dat daar nog meer senaatszetels aan zullen worden toegevoegd, zodat ze ruim uitkomen boven de zes die ze minimaal nodig hadden. Voorts vergrootten zij hun meerderheid in het Huis van Afgevaardigden. Ook boekten zij belangrijke overwinningen in gouverneursverkiezingen in Florida, Ohio, Wisconsin, Georgia, Michigan en Illinois.

Het is een enorme psychische oppepper voor een partij, die de afgelopen twee presidentsverkiezingen verloor. De vraag is wat dit met haar doet de laatste twee jaar van Obama. Kiest zij voor regeren of blokkeren? Een Democraat uit het Huis zei het ergste te vrezen: 'Denken jullie echt dat na zo'n overwinning Ted Cruz en de Republikeinen van de Tea Party zullen zeggen: nu is het tijd dat we compromissen gaan sluiten?'

Republikein Mitch McConnell viert zijn overwinning in Louisville, Kentucky. Hij gaat op voor zijn zesde termijn in de Senaat. Beeld ap
Republikein Mitch McConnell viert zijn overwinning in Louisville, Kentucky. Hij gaat op voor zijn zesde termijn in de Senaat.Beeld ap

Gespannen verhoudingen

Het is heel goed mogelijk dat de overwinning van dinsdag de al gespannen verhouding in de partij tussen de rechts-radicalen en de gematigde managersvleugel nog meer op scherp zullen zetten. Zeker met het naderen van de presidentsverkiezingen van 2016.

Die verkiezingen kunnen alles compliceren, ook voor de Democraten. Obama zal zich afvragen of zaken doen met de Republikeinen over immigratie of belastinghervorming wel verstandig is met het oog op de Democratische kansen. Hij kan ook denken dat het beter is de komende twee jaar tot een lang voorspel te maken van de strijd om de grootste aller prijzen, het presidentschap. En als hij dat al niet denkt, doen dat zijn Democratische partijgenoten in het Congres misschien wel.

Zo eindigen de tussentijdse verkiezingen met een uitslag die zeer duidelijk is over de stemming onder de Amerikanen, maar die verder volledig openlaat hoe het verder moet met het land. Het is niet uitgesloten dat het land met deze verkiezingen alleen maar van 95 procent stagnatie naar 100 procent stagnatie is gegaan.

Een Amerikaan brengt zijn stem uit in Alexandria in de staat Virginia. Beeld epa
Een Amerikaan brengt zijn stem uit in Alexandria in de staat Virginia.Beeld epa
De Republikeinse senator Joni Ernst spreekt na de uitslagen van de midterm elections in de Verenigde Staten. Beeld reuters
De Republikeinse senator Joni Ernst spreekt na de uitslagen van de midterm elections in de Verenigde Staten.Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden