Verjongingskuur voor de duinen

Het duingebied van Kennemerland groeit dicht met grassen en struiken. Vijf brede sleuven moeten de wind vrij spel geven en zo de verstarde duinen weer tot leven wekken.

IJMUIDEN - Een graafmachine neemt grote happen uit het duin. Op afstand lijkt het wel of er een soort grazende dino is herrezen, een beetje schokkerig zoals in een oude animatie. Zand en helmgras verdwijnen in een grote vrachtwagen, een dumper. Als die na een paar happen vol is, rijdt de volgende voor.


In Nationaal Park Zuid-Kennemerland, tussen Bloemendaal en IJmuiden, maken enorme rubberbanden een eind aan een oud dogma. Lange tijd was de eerste duinenrij heilig voor de kustverdediging, prikkeldraad en verbodsbordjes hielden zelfs de recreant op afstand. Niet betreden!


PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland en Natuurmonumenten, die het natuurgebied samen beheren, maken korte metten met die voorzichtigheid. Het komende half jaar graven ze vijf windsleuven door de zeereep: elk tussen de 100 en 150 m breed waar zo'n 11 meter zand wordt afgegraven, meer dan de helft van het duin. Dat brengt het achterland niet in gevaar, berekende het Hoogheemraadschap van Rijnland, dat verantwoordelijk is voor de veiligheid. Er blijft voldoende duin over om te voorkomen dat de zee naar binnen sijpelt.


'Voor bezoekers is deze operatie denk ik geen prettig gezicht, dat graven en zandauto's die af en aan rijden', aldus boswachter Jowien van der Vegte van Natuurmonumenten. 'Gelukkig is het tijdelijk. Op termijn keert er dankzij deze ingrepen dynamische duinnatuur terug'.


Daar is het bij dit project - Noordwest Natuurkern gedoopt - om begonnen, vult projectleider en landschapsecoloog Marieke Kuipers van PWN aan. 'De wind moet weer vat krijgen op het duingebied. We maken daarom gaten in de zeereep, waardoor de wind zout en zand dieper landinwaarts blaast.' De opzet is daarom anders dan met de Kerf bij Schoorl, waar jaren geleden duinen doorgestoken zijn om zeewater toe te laten.


In Kennemerland groeit het duingebied dicht met grassen, duindoorn en andere struiken omdat er te weinig beweging in de lucht zit. 'Dat proces wordt nog versterkt door de stikstofverbindingen in de lucht, die als een soort meststof neerdalen', aldus Kuipers. 'Vooral de soortenrijke duingraslanden met duinviooltje, duinparelmoervlinder, zandhagedis en de tapuit zijn daarvan de dupe.'


Bovendien kampt de duinvegetatie nog met een ander probleem, vertelt de projectleider. Van nature is het duinzand kalkrijk, maar door de oprukkende grassen en struiken ligt er steeds meer humus op de grond, die de bodem verzuurt. 'Ook daarbij kan de wind ons helpen. De zeereep is een bron van kalkhoudend zand', aldus Kuipers.


Wind, zand, zout en kalk zijn de belangrijkste ingrediënten om de verstarde duinen weer tot leven wekken. Met de wind als motor verwachten PWN en Natuurmonumenten dat ruim 100 hectare duinen achter de sleuven zichzelf zal kunnen verjongen, waardoor kalkminnende soorten als duinviooltje vestigingskansen krijgen. Kuipers: 'Dankzij de wind komt het landschap in beweging. Er zullen zich nieuwe duinen vormen, terwijl op andere plaatsen, denken we, de wind zo veel zand wegblaast dat vochtige duinvalleitjes ontstaan. Ideaal voor bijvoorbeeld een zeldzame plant als parnassia.'


Om dat te realiseren, is dit jaar rigoureus voorwerk gedaan. Op vijf plaatsen, tot op een afstand van ruim een kilometer van de windsleuven, zijn dichtgegroeide duinen, in totaal zo'n 10 hectare, ontdaan van alle ruige begroeiing en is de grond met wortels en 50 centimeter humushoudende bovengrond afgevoerd. 'We laten de duinen weer los', typeert boswachter Van der Vegte de verjongingskuur.


Duindoorn en dauwbraam geven zich echter niet zomaar gewonnen. Bij het Cremermeer, waar in maart de graafmachines het duin al kaal hebben gemaakt, blijkt dat 50 centimeter bovengrond weghalen soms niet voldoende is. Het witte zand is, mede door het vochtige en dus groeizame voorjaar, al weer doorspekt met groen. Vanuit de wortelresten proberen de struiken het verloren terrein terug te winnen. Vrijwilligers trekken en schoffelen momenteel om de begroeiing onder de duim te houden, totdat de wind-sleuven hun werk gaan doen.


Vrijdag zal Jaap Bond, gedeputeerde van Noord-Holland, de eerste doorbraak van de zeereep voor zijn rekening nemen. Het zand van het eerste gat wordt gebruikt om het nabij gelegen Cremermeer ondieper en natuurvriendelijker te maken. Deze oude zandwinput is al deels opgevuld met het zand dat vrijkwam bij het kaal maken van de eerste duinen.


Maar dan is er nog een hoop zand over. Bij de uitvoering van Noordwest Natuurkern wordt 220 duizend kubieke meter zand weggegraven. Bijna de helft daarvan gaat naar Zandvoort om het strand op te hogen. Komende maanden dendert er dan ook om de paar minuten een zandauto over het strand ruim vijf kilometer naar het zuiden; voor de badgasten van volgend jaar én voor de natuur.


Van grote betekenis op Europese schaal

De EU (50 procent) en de provincie Noord-Holland (45 procent) zijn de belangrijkste financiers van de 2,5 miljoen euro die nodig is voor Noordwest Natuurkern. Brussel geeft een LIFE+-subsidie in het kader van het project Dutch Dune Revival (6,7 miljoen euro), dat beoogt op meerdere plekken langs de kust de dynamiek te herstellen. 'Nederlanders beseffen dat vaak niet, maar jullie duinen zijn op Europese schaal van grote betekenis. Ze zijn rijk aan planten- en diersoorten', aldus programmamanager Arnoud Heeres tijdens een bezoek van een LIFE-delegatie aan Nationaal Park Zuid-Kennemerland.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden