Verhuld ritueel

Haar kleutertijd in Afrika heeft fotografe Viviane Sassen(39) nooit kunnen loslaten. In het New Yorkse Museum of Modern Art is haar werk onderdeel van een groepstentoonstelling.

'Het mag dan maar één muur zijn', zegt Viviane Sassen (39). 'Maar het is wél een muur in het MoMA.' Aan die muur in het Museum of Modern Art in New York hangen acht van haar foto's, in de groepstentoonstelling New Photography, waarvoor zes jonge, internationale fotografen zijn geselecteerd.


En ja, dat is belangrijk. Want een instituut met zo'n grote naam geeft voor veel mensen toch een stempel van goedkeuring.


Niet dat ze zo'n stempel nog echt nodig heeft. Viviane Sassen werd bekend met haar vaak geënsceneerde foto's van krachtige Afrikanen, foto's die spatten van de kleuren, maar waarop ook schaduwen een grote rol spelen. Ze kreeg er de Prix de Rome voor in 2007, de Nederlandse staatsprijs voor kunstenaars onder de 35 jaar, ze werd er in mei van dit jaar voor bekroond met de Infinity Award van het International Centre of Photography, een prestigieuze Amerikaanse fotografieprijs. Ze is niet alleen succesvol in haar vrije werk; als modefotografe werkt ze voor grote merken als Adidas, Stella McCartney, Missoni, Carven, Eres of Levi's, waarmee ze het geld verdient om haar vrije werk te financieren.


Ze was afgelopen maand in New York voor de opening van de tentoonstelling. Wat haar vooral trof, was hoe het is om 's avonds in die enorme lege hal te lopen, waar het normaal zwart ziet van de mensen. En het publiek, dat heel betrokken en geïnteresseerd bleek.


De organisatie had alle deelnemers verzocht iets over hun werk te vertellen. 'Maar ik heb er een bloedhekel aan in het openbaar over mijn werk te praten. Sowieso vind ik het moeilijk erover te praten, want voor mij is het zo'n intuïtief proces.


'Ik ben geen conceptueel kunstenaar, geen intellectueel. Ik weet vaak niet precies waarover het gaat of waarom ik iets doe zoals ik het doe. Er zit zeker diepgang in mijn werk, een theoretische kant waarvan ik me bewust ben en die ik ook wel kan uitleggen. Maar het is moeilijk om dat in een samenhangend verhaal te doen, in drie minuten, in het Engels.


'Dus uiteindelijk heb ik bij de opening een eenvoudig praatje gehouden, meer over de manier waarop ik werk. En nu vind ik dat een beetje jammer, omdat zo'n opening ook een mooie gelegenheid is om iets wezenlijks over je werk te vertellen, om de vragen voor te zijn die mijn werk oproept in de Verenigde Staten.'


Want Afrikanen portretteren, dat is vragen om kritiek, in de Verenigde Staten nog meer dan in Nederland. Altijd is er de suggestie dat ze de mensen op haar foto's gebruikt. Dat ze ze niet voor vol aanziet, omdat ze hun gezichten niet laat zien. Of dat ze ze 'esthetiseert', te mooi maakt, dat ze een te mooi beeld van Afrika schetst.


Ze is het er hartgrondig mee oneens, verdenkt haar critici van paternalisme. 'Alsof deze mensen zelf geen stem zouden hebben! Dan wordt me gevraagd of ze wel op de foto willen, of ik ze dat wel kan aandoen, en dan denk ik: ja, zij kunnen ook wel gewoon nadenken, hoor.' En natuurlijk legt ze haar modellen uit hoe ze te werk gaat en wat haar bedoelingen zijn. Ze ziet haar foto's als een samenwerking met de mensen die ze vastlegt.


En die verhulde gezichten, daar kiest ze voor. Want op het moment dat je een gezicht ziet, is een foto een portet, de afbeelding van een specifiek persoon. Zij zoekt iets anders, ze wil een gevoel overbrengen, of een situatie. 'Zodat kijkers hun eigen verhaal kunnen maken met hun eigen associaties.'


Op de cover van haar vorige boek staat een man met een kind op zijn hoofd. Er zijn mensen die dan vragen of 'ze daar' allemaal hun kind op hun hoofd dragen. 'Mijn beelden confronteren kijkers ook met hun non-kennis over Afrika, hun onwetendheid over 'de Ander'. Omdat ze er nog nooit zijn geweest, projecteren ze allerlei ideeën en fantasieën op het continent en ze weten vaak helemaal niet hoe ze iets moeten duiden, of iets bijvoorbeeld onderdeel is van een ritueel. Ik vind het heel interessant welke vooropgezette ideeën mensen allemaal in hun hoofd hebben en ik speel daar wel degelijk mee.'


Enthousiaste reacties zijn er ook, en steeds meer. 'Ik merk dat mensen begrijpen dat mijn werk heel persoonlijk is. Ik wil geen waarheid verkondigen over een heel continent.'


Haar fascinatie voor Afrika verklaart ze uit de tijd die ze als klein kind doorbracht in Kenia, waar haar vader werkte als arts. Ze was tussen 2 en 5,5 jaar oud, belangrijke jaren, waarin je alles voor het eerst ervaart.


Het verklaart, denkt ze, hoe ze licht gebruikt in haar foto's, of preciezer gezegd: schaduw. Ze zag die bij het ziekenhuis waar haar vader werkte en waar zij speelde: donkere groepjes mensen, wachtend op een dokter of een ziek familielid, in de schaduw van het loof.


Ze ging als eindtwintiger naar Afrika om er te fotograferen. In Zuid-Afrika eerst, waar ze onder meer het leven in de townships vastlegde. Maar pas toen ze terugkeerde naar Oost-Afrika kwamen de herinneringen aan vroeger overweldigend terug, met sterke beelden en heldere dromen. 'Ik heb het gevoel dat mijn onderbewustzijn daar iets voedde. Toen ben ik ook foto's gaan ensceneren en op de een of andere manier klikte dat ineens in elkaar.'


Ze leeft een beetje in twee werelden. De ene, waarin ze mode fotografeert voor grote merken, omringd door medewerkers. Foto's 'waarbij mensen bij wijze van spreken al over je schouder willen meekijken als je nog aan het schieten bent' - haar digitale camera past bij de snelheid die daarvoor nodig is. De andere, die van haar vrije werk, dat ze schiet met een analoge camera. 'Ik vind dat zo geweldig. Op het moment dat ik al die filmpjes wegbreng naar het lab, komt het magische van het medium fotografie naar boven. Het is spannend. Soms heb ik heel hoge verwachtingen van bepaalde foto's en vallen die dan erg tegen. In eerste instantie ben ik sowieso vaak teleurgesteld. Dan heb ik me allemaal voorstellingen gemaakt van wat ik dacht gezien te hebben en dan klopt het niet. Dan moet ik het even laten liggen, er nog eens naar kijken, en dan nog een keer en uiteindelijk komen ze dan allemaal weer boven dwarrelen, de beelden die wel goed zijn.'


De twee werelden botsen soms. Commerciële opdrachtgevers zijn soms huiverig voor een kunstenaar met eigen ideeën, in Nederland nog wat meer dan elders. Het is een reden dat ze al vroeg voor buitenlandse opdrachtgevers ging werken. In de kunstwereld wordt het soms juist moeilijk geaccepteerd als een kunstenaar ook commercieel werkt.


Subsidies krijgt ze niet of nauwelijks - twee startstipendia lang geleden, subsidie voor haar vorige boek Flamboya. Ze financiert haar vrije werk uit haar opdrachten. 'Ik vind het goed dat er subsidies zijn, maar ik vind het fijn er zelf zo min mogelijk gebruik van te maken. Al is het natuurlijk niet helemaal eerlijk wat ik zeg, want indirect geeft de Mondriaan Stichting wel degelijk veel aan mij uit. Omdat zij het voor buitenlandse galeries en musea makkelijker maken mijn werk te laten zien.' Ze heeft achter in haar nieuwe boek, Parasomnia, het logo van de stichting laten afdrukken, als impliciete dank.


Werk van Viviane Sassen is te zien in de tentoonstellingen New Photography (MoMA New York, tot 16 januari), Other I (Hotshoe gallery Londen, tot 27 november), No fashion, please (Kunsthalle Wien, tot 22 januari).


Het boek Parasomnia (uitgeverij Prestel, ISBN 978 3 7913 4521 5) verschijnt dit najaar.


Belladonna

'Deze foto is spontaan ontstaan. Ik wilde iets doen met het laken. Ik had net een foto gemaakt van iemand in bed, ik was op een soort binnenplaats en had het laken aan de waslijn gehangen. En toen liep er een kindje van achter door het laken heen, zo als een spook. Dat vond ik zo'n mooie beweging.


'We waren aan het wachten op een ander meisje dat ik zou fotograferen, maar dat nog moest terugkomen van de markt. Toen dacht ik ineens: dat zou mooi zijn, als er iemand anders achter stond die iemand vasthoudt. Want er staat hier gewoon iemand achter, hè. Ik heb dat ter plekke geënsceneerd.


'Het doet denken aan de dood, inderdaad. Dat hebben veel van mijn beelden: dat ze verleiden omdat ze mooi zijn, maar ze hebben vaak ook iets verontrustends. Het is een dubbelheid waarop je niet helemaal de vinger kunt leggen. In het boek wordt dat versterkt. Een goede vriend is onlangs overleden. Hij was het afgelopen jaar, toen ik het boek samenstelde, al heel ziek. Daarmee was ik erg bezig en dat sijpelt dan toch door in zo'n boek.'


'Ik heb altijd een schetsboek bij me waarin ik heel veel opteken en schetsen maak, ideeën voor foto's. Ik loop op de markt en zie dat iemand iets doet, een gebaar maakt, dat me inspireert. En dat zet ik daarna in scène, zodat je een soort superrealiteit krijgt. Ik werk nauw samen met de mensen die ik fotografeer, zij hebben hun eigen inbreng en ik zorg ook dat het toeval een kans krijgt.


'Deze foto heb ik van tevoren bedacht. Misschien omdat ik een stoel op de grond zag liggen en die schaduw zo mooi vond. Ik vond het een mooi idee, iemand die ligt op de grond en toch nog in een stoel zit. Ik heb de foto horizontaal geschoten. Pas terug in Nederland, toen ik de contactafdruk zag, dacht ik: hij is veel interessanter als ik hem rechtop zet. Je neemt het beeld voor waar aan: je denkt dat hij in een stoel zit en dat de stoel staat, maar de stoel staat helemaal niet.


'Deze man is Fred, hij was mijn tolk, vertaler en gids tijdens een werkperiode van twee maanden in een dorp in Tanzania. Hij is een vriend geworden.'


Parasomnia

Hogeschool voor de Kunsten Arnhem, mode Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, fotografie Ateliers Arnhem, masteropleiding beeldende kunst


1990-1992


1992-1996


1996-1997


2007


2011


2008


2011


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden