Verhoeven verhaspeld

Geen toeval: twee recente remakes van Verhoevenfilms. Met veel minder zichtbaar geweld dan een kwarteeuw geleden, want de jeugd moet er wel heen mogen. Jammer dat ze daarmee meteen de essentie missen.

Hij komt terloops in beeld en toch valt-ie op, de blote borst aan het begin van Paul Verhoevens RoboCop. In de kleedkamer van het politiekorps van Detroit verschijnt een vrouwelijke agente topless in beeld, een halve seconde misschien. In de toekomst waarin de film zich afspeelt hijsen mannen en vrouwen zich 's ochtends nu eenmaal gezamenlijk in hun politiekloffie.


Zó vanzelfsprekend zal genderneutraliteit in de toekomst zijn, wilde Verhoeven ermee zeggen. Provocerend? Als dat al de bedoeling was, dan gold die poging anno 1987 als mislukt. Zo opvallend was zo'n blote borst ook weer niet. Om zijn punt nogmaals te benadrukken, trok Verhoeven in Starship Troopers (1997) iets meer tijd uit voor een scène waarin gemengd wordt gedoucht. Een beetje subversief, en nog goed te verdedigen ook.


Dat zo'n kleedkamerscène in José Padilha's remake van RoboCop ontbreekt, ligt wat dat betreft voor de hand. Vorig jaar bracht een filmonderzoek van het Amerikaanse marktonderzoeksbedrijf Ipsos de toenemende preutsheid in Hollywood in kaart (voor de laatste echte seksscène in een grote Amerikaanse blockbuster moeten we volgens het onderzoek terug naar Titanic). Kortom, we leven in een tijd waarin een blote filmborst opvalt.


Maar de nadruk in RoboCop ligt elders. Als de remake iets laat zien, dan is het hoe de rol van geweld in Hollywoodfilms sinds Verhoevens origineel is veranderd. Dat het echte geweld in blockbusters zich steeds meer buiten beeld is gaan afspelen, is iets waaraan we de afgelopen decennia langzamerhand gewend zijn geraakt.


De openingsscène van de RoboCop-remake is illustratief. Militaire robots van Amerikaanse makelij marcheren dreigend door de stoffige straten van Teheran, op zoek naar terroristen. Wanneer een onschuldig jongetje door een van de machines als verdachte wordt aangemerkt - enkel vanwege het mes in zijn hand - krijgt het joch een paar tellen om zijn 'wapen' te laten vallen. Op hetzelfde moment kiest een groep terroristen de aanval. In de chaos aarzelt de machine niet; ijskoud wordt het jongetje doodgeschoten.


Vlak voordat de robot zijn salvo op het jongetje afvuurt, draait de camera weg. In de film krijgt het wegdraaien een verklaring: we volgen de razzia via de camera van een tv-ploeg. De reportage die het team maakt, uitgezonden door een fictieve, Fox News-achtige zender, moet in de film een positief beeld schetsen van de robotinzet. Logisch dat het geweld niet wordt getoond.


Vergelijkbaar is de recente remake (2012) van Verhoevens Total Recall, waarin strak vormgegeven en keurig opgeschoond spektakel de plek inneemt van de subversieve scènes uit het origineel. Denk aan het moment waarop een onschuldige omstander in een schietpartij per ongeluk wordt neergeknald en vol in beeld wordt vertrapt.


De remakes zijn moderne, dure Amerikaanse blockbusters, waarin de camera graag even wegknikt wanneer er iets gewelddadigs gebeurt. Dat is met wat goede wil uit te leggen met het motief dat suggestie sterker beklijft dan expliciete beelden, maar vrijwel altijd heeft het te maken met de noodzaak de film geschikt te maken voor een jonge doelgroep. Een PG-13-keurmerk, waarbij kinderen onder de 13 alleen onder ouderlijke begeleiding naar binnen mogen, is in de ogen van risicomanagers van filmstudio's vaak cruciaal om voldoende kaartjes te verkopen. Het is precies het terrein waarop beide Verhoeven-remakes zijn gemaakt.


De originele RoboCop was niet alleen een gewelddadige film, hij behandelde geweld ook als onderwerp, juist door het op een opvallende manier in beeld te brengen. Voor de moord op agent Murphy liet Verhoeven effecten aanrukken die je doorgaans enkel in obscure horror tegenkomt: eerst zien we gapende kogelwonden in zijn benen, dan wordt Murphy's hand in close-up tot pulp geschoten. Het verantwoordelijke geboefte kraait van plezier ('doet het pijn?'), voordat de agent zijn genadeschot krijgt.


Wanneer een robot in een andere scène tijdens een demonstratie voor hoge heren van het wapenbedrijf ontspoort en het vuur opent op een medewerker, toont de camera bijna verlekkerd hoe zijn lichaam met kogels wordt doorzeefd.


Het kon allemaal, onder de vlag van de relatief jonge filmstudio Orion Pictures (in 1997 overgenomen door filmreus MGM), die zich profileerde als een filmmakersstudio, waar regisseurs als James Cameron (The Terminator, 1984) en Oliver Stone (Platoon, 1986) zich niet te nadrukkelijk naar de grillen van studiobazen hoefden te schikken.


Niet door de blote borst, maar vanwege het geweld kreeg de originele RoboCop in eerste instantie een X-rating opgelegd, doorgaans voorbehouden aan pornofilms. Dat was ook weer niet de bedoeling. Na verschillende rondes in de montagekamer werd die keuring omlaag gebracht naar een 'R': onder de 17 jaar alleen samen met een volwassene te bekijken.


Met de director's cut zou Verhoeven later alles weer herstellen. Want het geweld had ook een narratieve noodzaak, vertelt hij in zijn biografie. 'Het moet zo hard', zegt hij over de brute slachtpartij op zijn hoofdpersonage, 'omdat het publiek zich hem wel moet kunnen herinneren.'


Te pulp, te b-film


Talloze filmmakers was medio jaren tachtig gevraagd of ze het scenario van RoboCop wilden verfilmen. Niemand had zin in een sciencefictionfilm over een dode agent die in een dystopisch Detroit tot politierobot wordt omgebouwd: te pulp, te b-film. Tot Paul Verhoeven toehapte, die er onvergetelijke satire van maakte. De Nederlander stelde de robot voor als ideale spiegel van Ronald Reagans harde law and order-tijdperk. Komisch waren de intermezzo's in de film met fictieve televisiereclame, voor benzineslurpende auto's, kunstharten en gezelschapsspel Nukem, waarin je een atoombom op je tegenstander af kunt sturen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden