Verhitte gemoederen

Maandag zullen we weten of de zomer van 2003 die van 1947 heeft geëvenaard. Vaststaat in elk geval dat de aandacht voor het weer alle records heeft gebroken....

Piet Paulusma, weerman van SBS6, kreeg onlangs een hele P pagina Privé in De Telegraaf.

Hij onthulde hoe zwarte wolken zich samenpakten boven zijn huwelijk. 'Joke houdt niet van het leven dat ik nu leid en ik kan niet voldoen aan het leven buiten de schijnwerpers wat zij belangrijk vindt.' De weerman als wereldster. Voor Erwin Kroll en zijn guitige voorspellingen wordt rustig een kwart van het Journaal ingeruimd. Zo groot is Nederland toch niet, zou je zeggen. Het zal wel door die eeuwig laaghangende bewolking komen dat het weerbericht hier in vergelijking tot het buitenland zo exorbitant lang duurt.

Nu hebben we de zomer van 2003 gehad, een zomer die alle zomers sloeg. Zoniet wat betreft het aantal uren zonneschijn, dan toch zeker qua aantal uren aandacht voor het weer en zijn gevolgen. Dat begon nog betrekkelijk opgewekt, met de tourrenners op televisie die zeven bidons in hun wielershirtjes hadden geklemd. Al tijdens de Vierdaagse sloeg de stemming om. Vanwege de hitte waren de afstanden ingekort, militairen hoefden hun tien kilo bepakking niet mee te zeulen. De Telegraaf liet nog een foto zien van een vrolijkerd die vier dagen lang op blote voeten het kokende asfalt had getrotseerd. Daarna was het afgelopen met de zomerzotheid.

Buren op de vuist wegens de warmte, ruzies in het hele land. De man die in Nieuwegein een dodelijke tuimeling over het flatbalkon maakte omdat hij zijn benedenburen op een emmer water wilde tracteren. De eerste reportage van een bloemenkweker die ten behoeve van Netwerk met opgerolde broekspijpen door zijn wateropslag waadde. Hij keek alsof zijn moeder zojuist was overleden toen hij vertelde dat zijn orchideeën nog drie dagen konden worden besprenkeld. Daarna doek. Dezelfde dag liet de boeren-en tuindersbond LTO Nederland weten dat er voorlopig geen watertekort was, 'want we zijn nu eenmaal een waterland'. Die mededeling haalde Netwerk niet.

Korte tijd later verscheen een man in hemdsmouwen van Tennet, de beheerder van het stroomnet, ook al met de kop van een aanzegger. We gaan van code zwart naar code rood, prevelde hij. Geen stroom meer vanwege de warmte, en of we maar wilden afzien van föhn en broodrooster de komende dagen. De laatste keer dat zoiets gebeurde was in 1974, toen we van minister Lubbers de gordijnen dicht moesten doen om energie te sparen. Dat was toen vanwege de oliecrisis en de Arabieren, die ervoor zorgden dat 'het nooit meer zou worden zoals het was', zoals premier Den Uyl het uitdrukte. Nu zijn het geen Arabieren, maar neemt 'het milieu' wraak. Vanwege het gat in de ozonlaag, het broeikaseffect en onze eigen viezigheid in het algemeen moest er bij Gouda zout water de polder in gepompt worden. In de krant stonden kaarten met zwarte pijlen, daar en daar zou de zoute aanval op ons polderland worden ingezet. Straf voor een zondig leven.

Weer een week later was het alsnog zóet water dat naar het Groene Hart zou worden geleid. Weer kaarten, weer zwarte pijlen, waar was het zoute water bij Gouda gebleven? Nu ging het om een 'prop zout water' die weggewerkt moest worden, ik meen in het IJ achter het Centraal Station in Amsterdam. Van code rood en de man van Tennet hadden we intussen niets meer vernomen, maar de toestand was er niet minder zorgelijk om. En tot slot, als laatste klaroenstoot van een verlopen zomer, was daar de dijk bij Wilnis.

Het verschoven dijklichaam, de modderstroom, de verhalen over laagveen, de dijkgraven en waterschappen; er ging iets van oerhollandse euforie door het land. We zijn nog altijd uitverkoren, het enige volk dat leeft onder NAP. Maar dezelfde avond zag ik de baas van alle dijkgraven op een bootje. Ook al zo joviaal gekleed als zijn Tennetcollega, en met dezelfde toon van een dominee die Gods toorn verkondigt, sprak hij van 'de ramp bij Wilnis'.

De ramp bij Wilnis! Ik begreep dat een bejaarde vrouw 'O, o mijn huisje!' had geroepen. Er waren er meer met natte voeten en er zijn perikelen met de verzekering. Vervelend. Maar 'de ramp bij Wilnis' geeft precies aan hoe diep onder NAP we inmiddels gezonken zijn. Het is allemaal even erg. In Frankrijk hadden ze deze zomer 11.435 dode oudjes als gevolg van de hitte. Dat betekent de guillotine voor de minister van Volksgezondheid en likkebaarden voor de oppositie. Voor het overige gaat het land verder, er valt wat aan te doen of er valt niks aan te doen. Maar met een ramp heeft het niets te maken.

In Nederland scheen weliswaar de zon, maar leek het tegelijk I alsof alle plagen van Egypte tegelijk waren neergedaald. Twee Nederlandse doden bij de storm in Bordeaux en omgeving, 'hagelstenen zo groot als grapefruits' (De Telegraaf). Het Parool kondigde breeduit op de voorpagina aan dat het noodweer van Bordeaux diezelfde avond zijn 'echte ontlading' zou krijgen aan onze kusten. Het kwam er niet van. Een Nederlandse vrouw omgekomen in een vuurzee aan de Côte d'Azur. Ze moesten óns hebben. Van het Algemeen Dagblad moest Nederland gaan wennen aan permanente, allesverzengende hitte. 'Wij zullen er niet aan ontkomen ons aan te passen aan andere omstandigheden.' Bijvoorbeeld met een dagelijkse siësta in de middag. Dit alles besproken in een zware, loodgrijze ernst, want zoals columnist Jan Kuitenbrouwer terecht opmerkte: het nieuwe taboe is relativering.

Ik ben maar eens in de oude leggers van de Volkskrant gedoken, om te zien hoe die ándere zomer van de eeuw, die van 1947, het maakte. Op dat moment was de oorlog net twee jaar achter de rug en stond de Volkskrant – Katholiek dagblad voor Nederland – onder leiding van de eerbiedwaardige Romme. De rk berichtgeving kreeg dus de ruimte: 'Paters franciscanen drie eeuwen in Venray'. Tegelijkertijd stonden de kolommen stijf van het echte grote nieuws. Nederland begon die zomer zijn eerste politionele actie in Indonesië, nadat de onderhandelingen met Soekarno waren vastgelopen. De Sovjet-Unie weigerde mee te doen aan het Marshallplan. De PvdA kwam met een nieuw beginselprogram waarover Romme schreef: 'In zijn soort goed – met alle tekortkomingen en dwalingen, aan zijn soort eigen.'

Die zomer werd inderdaad luchtiger opgevat dan nu. Ook toen was het warm tijdens de Vierdaagse. 'Uitvallersrecord van eerste dag gebroken', kopte de Volkskrant. Geen woord over een eventuele bekorting van het traject of over zielige militairen met hun kilo's bepakking. In de rubiek 'huisarts' een advies over 'transpirerende voeten, een lastige zomerkwaal'. Ja, Zeeland snakte naar water, staat er. Op Zuid-Beveland kocht je twee emmers water voor een kwartje, toentertijd een vermogen. De putten waren vanwege de inundatie tijdens de oorlog nog altijd onbruikbaar.

Ze hadden waarachtig wel wat anders aan hun hoofd in 1947. Op dezelfde voorpagina die meldt hoe 'juli een overschot aan warmte gaf', staat bovenaan in een fors rouwkader 'verliezen in Indië'. Zo'n lijst van tientallen dode militairen keerde om de zoveel dagen terug. Zonder veel commentaar. Achtduizend ontheemden moesten nog uit Duitsland naar Nederland terugkeren, er wacht-ten nog achttienduizend NSB'ers op berechting. En 'Stalin moet tot stilstaan worden gedwongen'.

Het kan aan mij liggen, maar al lezend had ik geen moment het idee dat ze destijds op een vulkaan leefden. De Koude Oorlog kwam net op toeren, maar de apocalyps van de zomer van 2003 was nergens te bekennen. Het was ook in 1947 droog, in de Volkskrant werd flink gebeden om water en zelfs boete gedaan. Maar ze namen de wereld zoals hij kwam, inclusief lijkenzakken uit Indië. Juist dat is nu anders. Zelfs het weer heeft zijn onschuld verloren. Wie heeft de fout gemaakt, de dijkgraaf of het waterschap? Wie heeft ons milieu verpest? Tegen de droogte eisen wij blusvliegtuigen, zoet water op de akkers, giertanks met water, slangen, dieptepompen. Noodlot bestaat niet, en zodoende is er Woede in Wilnis. Er moet iets gebeuren.

En dus verzekert een nerveuze staatssecretaris Schultz dat E zij elke meter van de dertienduizend kilometer 'secundaire dijken' zal laten nakijken op gaten, verzakkingen, ratten en mollen. Garantie kon ze er uiteraard niet bijgeven, zei ze, want je kunt niet in zo'n dijk kijken. Ik denk dat de minister van 1947 die garantie met een gerust gemoed wél zou hebben gegeven. Maar die werd niet op televisie 'afgerekend' en hoefde ook niet bang te zijn voor processen en boze burgers.

In een hoofdartikel in NRC Handelsblad waarin korte metten werd gemaakt met de leeftijd van de Rolling Stones – het andere debat van deze zomer – werd verwezen naar 'de enorme vaart die de modernisering van de Nederlandse burger' heeft genomen. Dat zal wel, als je net als de NRC daarvoor als maatstaf neemt het aantal tattoo-en piercingshops, de uitstapjes naar de fetisjhoek in de pornowinkel of de mate waarin naar MTV of TMF wordt gekeken. In menig nationale navel trekt tegenwoordig een piercing de aandacht. Maar ook in andere opzichten kijkt Nederland in 2003 meer naar de eigen navel dan in 1947, toen het als een in zichzelf gekeerde uithoek van Europa werd beschouwd.

Ik ben niet in Wilnis geweest maar gezien de media-aandacht moet het aantal verslaggevers voor onze eigenste dijkramp overweldigend zijn geweest. Evenmin was ik voor Lusanne in Oldeberkoop. In de krant stond een gloedvol verslag over 'dranghekken op het erf van de familie Van der Gun en een weg die zo vol opnamewagens en auto's staat dat een boer op een tractor ternauwernood bij de koeien kan komen'. Wel mocht ik vorige week naar Keulen om te getuigen van de behouden thuiskomst van Arjen Hilbers. Voor het front van zeker tweehonderd journalisten, camera's en fotografen leek een verbaasde Hilbers de enige die de proporties nog in de gaten had. Zijn persconferentie twee dagen later werd live uitgezonden door de NOS. Alsof er niet een verdwaalde woestijntoerist was teruggekeerd, maar de premier onthulde dat er louter kletskoek in de geheime papieren van Tony Blair had gestaan.

Ook dat kun je natuurlijk modernisering noemen. Arjen Hilbers heeft recht op zijn kwartiertje plaatselijke wereldfaam, net als Piet Paulusma of Jamaïen Jim. Elke blaar uit de Vierdaagse honderdvoudig op televisie of in de krant. In 1947 telde de Volkskrant maar vier pagina's, ook vanwege het papiertekort natuurlijk. Daarmee was de redactie wel gedwongen zich bij haar journalistieke leest te houden: het voor de lezer schiften van kaf en koren, het onderscheid tussen belangwekkend en prullenbak. Dat is voorbij: net als alle dagbladen besteedde ook deze krant ruim een halve pagina aan de ontvoering van Lusanne uit Oldeberkoop. Een ramp uiteraard, tot haar vrijlating. Maar ondenkbaar in de Volkskrant van 1947.

Alles is even erg, uit concurrentieoverwegingen, of uit overtuiging. De deconfiture van Rudi Fuchs is even gewichtig als de scheiding van André Hazes, de bommen op Bagdad van hetzelfde belang als de woede in Wilnis, de keel van Mick, de motor van Arjen, of de weersvoorspelling. Eind jaren veertig hadden we de dekolonisatie van Indonesië, begin jaren zestig de dekolonisatie van de burger. Nu zijn we dan aangeland bij de dekolonisatie van het weerbericht. Gelukkig gaat het allemaal ook weer gauw over. Het regent en over drie dagen is die hele zomer vergeten. Code rood, zoute prop, waterschappen.

Ofschoon, het schijnt dat de dijk bij Nes a/d Amstel een beetje doorsijpelt. Die dijken zijn zó droog dat ze al dat regenwater niet meer kunnen absorberen. Wat er dán allemaal kan gebeuren – dat wil je niet weten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden