Verhalen over voltreffers

Het waren Amerikanen, vrienden dus, die in 1944 het vergissingsbombardement uitvoerden dat het centrum van Nijmegen wegvaagde. Veel woorden werden er toentertijd niet aan vuil gemaakt....

Jij hebt twee keer mazzel gehad, zeiden ze altijd tegen Bart Janssen. Dat zit zo. In februari 1944, Bart was nog maar een paar weken oud, wilde zijn moeder met hem naar de dokter, omdat het niet goed ging met de baby.

'Ze zou op 22 februari gaan. Maar ik zag er zo slecht uit, dat op 21 februari mijn tante tegen mijn moeder zei: 'je moet meteen gaan, anders overleeft dat jong het niet.' Dus ging Barts moeder op 21 februari naar de dokter.

Een dag later werd het huis van de dokter geraakt door een voltreffer bij een bombardement. De dokter, zijn vrouw, hun vijf kinderen en veertien patien in de wachtkamer kwamen om het leven.

Op de dag van het bombardement zelf was Bart bij zijn grootouders in de Ziekerstraat, in het centrum van Nijmegen. Toen de vliegtuigen overkwamen, liep iedereen van de achterkamer naar de voorkamer. In een impuls trok Barts moeder de kinderwagen mee. Een paar seconden later werd de achterkamer door bommen verwoest. Vandaar twee keer mazzel. 'Dat heb ik mijn leven lang moeten horen.'

Heel zijn leven is Bart Janssen verbonden gebleven met die fatale datum van 22 februari 1944 toen geallieerde vliegtuigen Enschede, Arnhem en vooral Nijmegen bombardeerden. Er vielen op die dag ruim achthonderd doden, bijna evenveel als bij het Duitse bombardement op Rotterdam.

De aanval, zondag precies zestig jaar geleden, is de boeken ingegaan als het 'vergissingsbombardement', al beweren sommigen nog steeds dat er opzet in het spel was. Volgens amateur-historicus Alfons Brinkhuis, die de operatie nauwgezet heeft uitgeplozen voor zijn boek De Fatale Aanval (onlangs opnieuw uitgegeven door antiquariaat Van Hoorn in Nijmegen) is dat onzin.

Volgens de reconstructie van Brinkhuis moesten Amerikaanse bommenwerpers die op weg waren om vliegtuigfabrieken diep in Duitsland te bestoken net over de grens tussen Nederland en Duitsland omdraaien omdat de weersomstandigheden ongunstig waren. Om niet helemaal onverrichterzake terug te keren 25 missies gaven recht op verlof en als er geen doelwit was gebombardeerd telde de missie niet mee zochten sommige vliegtuigen een gelegenheidsdoelwit.

Dat moest ten minste twintig mijl Duitsland in liggen, luidden de voorschriften. Maar in de chaos van het keren en door een stormachtige wind waardoor de toestellen waren afgedreven, zagen de Amerikanen Enschede, Arnhem en Nijmegen aan voor Duitse steden.

Nijmegen werd het zwaarst getroffen. Twaalf B-24 Liberators van de 446ste bombardementsgroep, aangevuld met twee totaal verdwaalde bommenwerpers van een andere groep wierpen 144 brisantbommen en 426 splinterbommen op de stad. Van de Waalbrug tot aan het station werd een spoor van vernieling door het centrum getrokken. Het duurde drie dagen voordat de branden waren geblust. Het halve centrum was verwoest.

De herinnering aan het vergissingsbombardement is jarenlang weggedrukt, zegt Janssen, die al tien jaar bezig is de verhalen van Nijmeegse slachtoffers te verzamelen. Zo stuitte hij bij zijn naspeuringen op een vrouw die pas tientallen jaren nadien ontdekte dat ze een jonger broertje had verloren bij het bombardement. 'Haar vader had er nooit meer over gesproken.'

'Er was destijds totaal geen aandacht voor de slachtoffers. Het Riagg bestond niet, van slachtofferhulp had nooit iemand gehoord. Iedereen moest het zelf maar uitzoeken.'

De nazi's probeerden nog wat munt te slaan uit de aanval. Drie dagen later verschenen er affiches waarop bommen naar beneden suisden met het onderschrift: 'Van je vrienden moet je 't hebben!'. Het sloeg niet echt aan.

Wat zeker een rol heeft gespeeld bij het verdringingsproces is dat niemand er graag aan werd herinnerd. 'Het waren Amerikanen die het gedaan hadden. Dat waren onze vrienden.' Koningin Wilhelmina eiste een verklaring, ruim tweehonderd officieren kregen een berisping. Daarmee was de zaak afgedaan.

Ook na de oorlog was er geen tijd voor rouwverwerking. 'Nijmegenmoest weer worden opgebouwd. De schouders eronder, was het devies.' Pas in 2000 kregen de slachtoffers van het bombardement hun eigen monument aan de Marikenstraat, bij een van de ingangen van het stadhuis.

Maar de nabestaanden zijn voor het leven getekend, zegt Janssen. Voor sommigen begint de herinnering nu pas te leven. 'Vorig jaar kreeg ik een telefoontje van iemand uit Australiiens broertje is omgekomen bij het bombardement.'Het jongetje stond achter de deur van hun huis en werd dwars door de deur geraakt. Zijn broer wilde komen kijken wat er in Nijmegen is gebeurd. Ik heb twee vrijdagmiddagen met hem door de stad gelopen. De man was tot tranen toe geroerd.'

Een andere man verloor zijn vrouw en vijf kinderen bij het bombardement. 'Hij hertrouwde en kreeg nog twee kinderen. Die mochten nooit buiten spelen, omdat hij doodsbang was dat er wat zou gebeuren.'

In 1994, na de vijftigjarige herdenking van het bombardement, besloot Janssen de verhalen over de slachtoffers te verzamelen. 'De mensen die het bombardement hebben meegemaakt worden ouder, straks zijn ze er niet meer. Ik vind het belangrijk dat dit wordt vastgelegd.' Zijn uitgangspunt was een doos met oude foto's die zijn oma hem had nagelaten.

Van ongeveer 250 doden heeft hij de nabestaanden gesproken voor zijn boek, dat naar hij hoopt volgend jaar zal verschijnen. Het zal treurige maar ook bizarre verhalen bevatten.

Zoals van de man die met zijn vrouw voor V & D liep toen het bomalarm klonk. 'De vrouw rende de V & D binnen. Haar man bromde nog: hardlopers zijn doodlopers. De V & D werd totaal verwoest, de vrouw was een van de slachtoffers. De man overleefde.'

Schrijnend is het verhaal van een mevrouw uit Wychen die nog net op tijd was voor de bus die op het station stond te wachten. 'Bedankt dat je gewacht hebt, zei ze tegen de chauffeur. Daar hoef je mij niet voor te bedanken zei hij. Ik sta te wachten op een piccolo die zijn brood is vergeten. Even later valt er een voltreffer op de bus. Iedereen is dood, op de mevrouw uit Wychen na.'

Veel mensen zijn blij dat hij het verleden oprakelt, zegt Janssen. 'Een vrouw zei: Ik heb het gevoel dat nu ik het verhaal heb verteld, ik er meer afstand van kan nemen.'

Vorig jaar kon Janssen nog een nieuwe naam aan de lijst van doden toevoegen. 'Ik werd gebeld door iemand uit Sambeek. Haar moeder was gewond geraakt, maar wilde per se naar huis. Daar is ze drie weken later overleden.' Het dodental staat nu op 771.

De doden werden bij elkaar gelegd in een massagraf op de openbare begraafplaats aan de Graafseweg. Nabestaanden konden de lijken later ophalen om elders te begraven. Ruim driehonderd doden werden ter aarde besteld op het kerkhof aan de Daalseweg.

Regen druipt van de bomen, terwijl Janssen zijn weg zoekt tussen de zerken. 'Goed kerkhofweertje.' Veel stenen en kruisen liggen op de grond, de begraafplaats is regelmatig doelwit van vandalisme.

In een paar rijen liggen louter doden van het bombardement. Sommigen zijn samen begraven, zoals de 24 schoolkinderen en acht zusters die om het leven kwamen in de kloosterschool aan de Burchtstraat. 'Er was niet veel van over. Alles kon in twee kistjes.'

Ook de acht jongens van de lagere school aan het Kelfkensbos die bij de tramhalte stonden en daar samen de dood vonden, liggen in graf, net als de coupeur en achttien naaisters van modemagazijn Haspels. 'Slechts drie hebben het overleefd.'

Het juweliersechtpaar Strijbosch ligt ook op het kerkhof. Zij hebben postuum een aantal Nijmeegse middenstanders het leven gered, zegt Janssen. 'Het echtpaar werd in januari 1943 in hun winkel vermoord. De dader stond op 22 februari in Arnhem terecht. Vandaar dat veel Nijmeegse winkeliers die dag in Arnhem waren.'

Iedereen die niet werd opgehaald bleef in het massagraf aan de Graafseweg liggen. Daar liggen ze nu nog, aldus Janssen. De begraafplaats bestaat nog, het hek is open. Overal staan grafstenen in keurige rijen.

Alleen een grasveld links van de ingang is helemaal leeg. Het is een zompig, bemost veld van dertig bij dertig meter, omringd door coniferen. Op de achtergrond zoeven auto's voorbij richting Keizer Karelplein. Hieronder liggen ze, zegt Janssen. 'Minstens tweehonderd, schat ik. En er staat niet eens een bordje bij. Dat stoort me.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden