Verguld de kist in

Opgebaard in een kano, de lijkkist in een zijspanmotor, de overledene bedekken met bladgoud - nabestaanden nemen geen genoegen meer met 'zomaar zes plankjes'....

Een open doodskist staat rechtop tegen de wand. De dwarsliggende plankjes zijn bezaaid met encyclopedieën, literaire werken, een handvol woordenboeken en ingelijste familiefoto's. De boekenplanken zijn onderdelen van het deksel van de kist.

'Mooi hè?', vraagt Linda Damhuis retorisch. 'Sommige mensen zeggen: in mijn boekenkast zit mijn hele leven, begraaf me er dan ook maar in.'

Damhuis - 'Ik verkoop alles behalve zomaar zes plankjes' - is commercieel directeur van Bogra, de grootste doodskistenmaker van Nederland. Haar 'eigentijdse' kisten zijn niet bekleed met wit satijn, maar afgestemd op de persoon die erin komt te liggen. Want 'een boer die zijn hele leven op het land werkt, ligt 's avonds ook niet onder een satijnen dekbed'. Zo biedt ze bekleding die varieert van boerenbonte zakdoeken tot 'aaibare stoffen in champagne-crêpekleur'. De boekenkastkist is onafgewerkt ook als bouwpakket verkrijgbaar: 660 euro in plaats van 1795, 'meestal op voorraad', meldt de Uitvaartgids voor nabestaanden.

Bogra ging doodskisten afstemmen op de persoon - 'je kunt mensen immers niet meer allemaal in een hokje stoppen' - door de individualisering van de maatschappij en de toegenomen wens voor uitvaarten met een zo persoonlijk mogelijke invulling. Bograkisten variëren van 300 tot 30.000 euro. Dat laatste is een fictief bedrag, zegt Damhuis, want 'the sky is the limit'.

De hele uitvaartindustrie, die al 'een eeuwigheid' was vastgeroest, ging in tien jaar volledig op z'n kop door de komst van vrouwelijke uitvaartleiders, internet, ontkerkelijking, de immigratie van nieuwe Nederlanders en door aids', zegt bestuursvoorzitter Henry Keizer van de uitvaartverzekeraar Facultatieve Groep, tevens bouwer van crematieovens en exploitant van crematoria en begraafplaatsen.

'Door de aids-epidemie in de jaren negentig overleden veel jonge homoseksuele mannen en vrouwen die vol in het leven stonden. Ze hadden geen kinderen, maar wel geld, en besteedden dat aan een bijzondere, excentrieke uitvaart waarmee ze een statement wilden maken.'

Excentriek

Het regisseren van je eigen uitvaart kwam in de mode, met een grote inbreng voor de kritisch en mondig geworden nabestaanden. Begrafenisondernemers kregen in plaats van een regisserende steeds meer een faciliterende rol toebedeeld. 'De dood wordt niet langer weggestopt en die trend zet zich nog steeds voort', zegt Keizer. 'In plaats van afscheid, vieren we het leven van de dode.' Cd's met het Andante uit het 21ste pianoconcert van Mozart worden verdrongen door bands die live muziek spelen, de spaanplaten kist kreeg kunstzinnige, milieuvriendelijke alternatieven, koffie met cake heeft plaatsgemaakt voor grand cafés waar whisky kan worden gedronken of een uitsmijter besteld. Toespraken worden ondersteund door powerpoint-presentaties, een toenemend aantal uitvaarten wordt met de handycam gefilmd en op internet gezet, tussen de digitale condoleanceregisters. En Keizer herinnert zich dat zijn bedrijf eens een professionele kano'r in diens kano heeft opgebaard.

Maar het kan nog gekker. De nabestaanden van André Hazes lieten as van de zanger in hun armen tatoeëren en schoten het overschot per vuurpijl af boven de Noordzee. Deze zomer werd op de Amsterdamse begraafplaats Zorgvlied een capsule, de Giele-skull, geplaatst op het graf van de kunstenaar Peter Giele. Bezoekers kunnen bij de receptie een sleutel halen, de twee sloten van het grafmonument openen en erin gaan liggen om met gesloten deksel hun eigen sterfelijkheid te gedenken. Hesselmans Uitvaartbenodigheden stelt voor overleden motorliefhebbers een heuse uitvaart-Harley ter beschikking, met chauffeur en zijspan voor een doodskist (kosten: 750 euro exclusief BTW, op zaterdag 125 euro duurder) en op internet worden verliesverwerkingsreizen aangeboden voor rouwende nabestaanden. ('Kamer delen met een lotgenoot? 75 Euro korting!').

Uitvaart is commercie en daar komt de branche steeds openlijker voor uit. Kwam vroeger een 'zwarte kraai' bij nabestaanden op bezoek met een map waarin zijn doodskistaanbod stond afgebeeld, tegenwoordig worden complete uitvaartwinkels ingericht, liefst midden in het stadshart of langs toeristische boulevards.

'Mijn baas wilde per se in de winkelstraat zitten', zegt Sandra van Weenen van De Uitvaartwinkel in Hoorn. 'Hier loopt meer nieuwsgierig publiek binnen dan waar wij op hoopten.' En Walther Carpaij van uitvaartwinkel De Ode op het KNSM-eiland in Amsterdam verheugt zich in een brede belangstelling van passanten langs de havenroute.

Megalomaan

Een rondgang langs dienstverleners rondom de dood voert naar de tweejaarlijkse internationale uitvaartbeurs in Parijs, waar expo

santen uit de hele wereld hun nieuwste diensten aanbieden. Ruim 20.000 vierkante meter beursvloer is er gevuld met kisten, urnen, lijkwagens, zerken en kunstzinnige hulpmiddelen om as in te bewaren en doden mee te gedenken. In rij N23-27 biedt de Franse Béatrice Blanchard haar diensten aan: op verzoek komt ze een dode goldplaten met flinterdun bladgoud, om die vervolgens 'als een Toetanchamon' vast te leggen op foto of videofilm, voor de speciale beursprijs van 15.000 euro.

Wie doet zoiets?

Blanchard: 'Megalomane nabestaanden met veel geld en een groot ego.'

Enkele stands verderop demonstreren de gebroeders Rodney en Darren Crouch hun biologisch afbreekbare, 'drijvend-zinkende' urnen van gerecycled papier, voor 200 á 300 euro per stuk. 'Ze zijn ook heel geschikt voor in je koffer, als je je geliefde naar een ander land wilt vervoeren', weet Darren. Hij signaleert dat milieuvriendelijke doodsproducten 'hun nichemarkt ontgroeien'.

In vak M29 demonstreert Jon Westerweel zijn begraaftoestel. Hij klimt op het apparaat, knijpt in een afstandsbediening en zakt op een aluminium plaat langzaam naar beneden. Eenmaal beneden schieten de staalkabels automatisch los, waardoor hij ze 'probleemloos en zonder gerommel met de kist' weer naar boven kan halen.

'Het begraven is sterk onderhevig aan vernieuwing, legt Westerweel uit. Zijn bedrijf, Honor Piëteitstechniek, maakt begraaftoestellen, ergonomisch verantwoorde draagbaren en veiligheidsbekistingen die voorkomen dat een graf instort. 'Een uitvaart móet goed gaan', stelt de directeur. 'Je krijgt maar éénn keer de kans; iedereen draagt de herinnering met zich mee als het misgaat.'

Op Westerweels op afstand te bedienen begraaftoestel rust een octrooi. Het apparaat kost 4380 euro en hij heeft er sinds de eeuwwisseling al tweeduizend aan binnen- en buitenlandse begraafplaatsen verkocht. Want families, zegt hij, vinden het prettig om zelf de kist te laten zakken. Met de afstandsbediening hoeven ze de rouwende groep niet te verlaten en de beplanting rondom een graf niet plat te trappen.

Ook zijn baar met zelfinstellende schouderkussens, ideaal voor mensen met grote lengteverschillen, 'doet het goed'. Want het zelf dragen, zegt Westerweel, is weer helemaal terug. Gebruikte tot voor kort bijna iedereen een rijdende baar, tegenwoordig geschiedt 30 procent van de uitvaarten weer met een draagbaar en die stijgende lijn zet zich voort, want 'veel nabestaanden willen de overledene dicht op hun lichaam dragen'.

Aswolk

De grootste verandering in de uitvaartbranche werd eind vorige eeuw bewerkstelligd door artikel 18 in de Wet op de Lijkbezorging, dat toestaat dat nabestaanden crematie-as mee naar huis mogen nemen en uitstrooien op andere plekken dan die 5 vierkante meter achter het crematorium. Het aantal crematies is daardoor fors toegenomen, met als gevolg dat de crematiecultuur in Nederland de traditie van begraven in 2004 voor het eerst heeft overvleugeld. Van de 136.500 doden werd vorig jaar 49 procent begraven en 51 procent gecremeerd. Twee jaar geleden was de verhouding nog in het voordeel van de grafdelver.

De verruiming van asbestemmingen heeft de industrie een flinke impuls gegeven. Kunstenaarscollectieven die op bestelling felgekleurde urnen bakken schieten als paddestoelen uit de grond, evenals schilders die olieverfschilderijen maken met een mengsel van verf en crematie-as. Ook stijgt het aantal juweliers en uitvaartondernemers die sieraden aanbieden waarin as kan worden bewaard, desgewenst met een vinger- of voetafdruk van de overledene.

Het ballonvaartbedrijf Virgin Balloon Flights in Tilburg geeft nabestaanden de mogelijkheid as uit een ballon te verstrooien. Althans, directeur Henny van Loosbroek vermoedt dat dit mag: 'Ik heb het overal nagevraagd, maar wie ik ook sprak, men weet het niet.'

Volgens de Wet op de Lijkbezorging is het geen probleem, de Luchtvaartwet schrijft voor dat alleen zand en water uit een ballon mogen worden geloosd.

Voor 1680 euro kan een familie tot twaalf personen zien hoe een aswolk langzaam uit de hemel dwarrelt. 'Ik kan de snelheid van mijn ballon erop aanpassen', zegt Van Loosbroek. 'De wolk drijft als een deken om je heen. Ik vind het een beetje macaber, maar het is echt een prachtig gezicht.'

Een familie moet een hele ballon afhuren: 'Wij vinden het verstrooien van as niet zo prettig voor passagiers die voor een gezellig dagje uit komen.' Voor kleinere families zijn de prijzen lager; twee personen kunnen voor 600 euro mee.

Verstrooiingen vanuit een vliegtuig of boot zijn geen zeldzaamheid meer. Helikopterliefhebbers worden teleurgesteld: de wieken verhinderen dat de volledige as, doorgaans 2 tot 3 kilo, daadwerkelijk buiten het toestel terechtkomt.

Diamant

Een noviteit in de trend voor uitzonderlijke asbestemmingen bieden de bedrijven Algordanza in Apeldoorn en LifeGem in Zundert nabij de Belgische grens. Ze maken diamanten uit crematie-as. 'Diamant is niets anders dan gekristalliseerde koolstof', zegt directeur Ton Jaspers van LifeGem. Om zijn vinger draagt hij een ring met de as van zijn overleden zoon. 'Het is een discreet aandenken. Als ik niet had gezegd dat de as van mijn zoon erin is verwerkt, is het een gewone ring.'

In Nederland zijn 185 families die ten minste 3000 euro voor een LifeGem-diamant hebben neergeteld. Voor overleden huisdieren verstrekt het bedrijf een aparte brochure.

Toen Jaspers in 2003 als eerste in Europa begon, ging hij ervan uit dat zijn doelgroep uit relatief rijke vrouwen van 25 tot 50 jaar zou bestaan. Maar zijn eerste klant was een 'niet erg vermogende' vrouw van 71, en ook het aantal mannelijke klanten stijgt. 'Er worden zelfs lichamen opgegraven, die voor een sieraad alsnog worden gecremeerd.'

Wie á la Hazes zijn as wil laten afschieten, maar dan echt de ruimte in, kan daarvoor terecht bij Memorial Spaceflights ('From the stars we are born, to the stars we will return') in Houston, Texas. Het bedrijf biedt nabestaanden enkele malen per jaar de kans as van een dierbare per capsule in een baan rond de aarde te laten schieten. Twee Nederlanders hebben daar tot dusver gebruik van gemaakt.

Het tegenovergestelde doet het - eveneens Amerikaanse - Memorial Reefs, dat crematie-as in cement verwerkt en daarvan holle riffen bouwt die worden afgezonken in de diepzee. Vissen en duikers zijn er dol op, de betonnen afgietsels raken begroeid met koraal en dit rechtvaardigt het motto van het bedrijf: 'Creëer leven na de dood.'

Samen met Amerika, waar alles mag en alles kan (inclusief drive-in-mortuaria waarbij je je gehuurde limousine niet uit hoeft om een dode te bekijken) is Nederland in internationaal opzicht een voorloper op het gebied van uitvaarten en asbestemming, constateert directeur Jaspers van LifeGem. 'Duitsers worden soms in Nederland gecremeerd om de as in ons bedrijf te kunnen krijgen voor de verwerking tot diamant', zegt hij. 'Want de Duitse wet staat niet toe dat mensen resten van een overledene mee naar huis nemen.'

Vriesdrogen

De allernieuwste dienstverlening voor dode lichamen dient zich volgend jaar zomer aan: thanatopraxie. Tenminste - als het wetsvoorstel, dat nu in voorbereiding is, wordt aangenomen. 'De branche vraagt al jaren om een vorm van balsemen', zegt Peter van Schaik, beheerder van websites als dood.nl en uitvaart.nl. Middels thanatopraxie (het inbrengen van enkele liters formaline in de slagader) kan een lichaam acht á negen dagen worden geconserveerd, waarna het alsnog verteert. De voordelen: iemand kan in de woonkamer op kamertemperatuur worden opgebaard, zonder zoemende en trillende koelinstallatie. De kleur van het lichaam blijft natuurlijker wat 'een prettiger herinneringsbeeld' oplevert. Ook kan een dode in verschillende lichaamshoudingen worden geconserveerd, 'zittend desgewenst'. En het blijft langer goed.

Bovendien is het internationaal vervoeren van een geprepareerd lichaam hygiënischer en makkelijker omdat het een zinken kist overbodig maakt, en dus kostenefficiënter, zegt Van Schaik. 'Vervoer door de lucht betaal je per kilo.' Hij schat dat thanatopraxie een particulier zo'n 500 euro gaat kosten. Met een verwacht aantal doden van 250 duizend in 2050 volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek, is dat 'een forse markt'.

De praktijk loopt al op de wetgeving vooruit: de tweede Nederlander die officieel is benoemd tot thanatoprakteur, ontving in november zijn diploma.

Wie wars is van begraven en cremeren en zich wil laten vriesdrogen, moet hopen op een heel lang leven. De discussie over vriesdrogen is uitgewoed sinds de Technische Universiteit Delft aantoonde dat deze vorm van lijkbezorging - een lichaam in vloeibaar stikstof onderdompelen en vervolgens tot poeder trillen - zijn ecologische belofte niet waarmaakt. Begraven en cremeren blijken toch milieuvriendelijker te zijn.

De eerste mens die zich toch wil laten vriesdrogen, is de overleden schoonmoeder van de Zweedse biologe die het concept bedacht. Ze zou dit najaar letterlijk tot stof wederkeren, maar dat is nog niet gebeurd. Wel is daar in de Zweedse plaats Nösund al een heel crematorium voor omgebouwd.

Doe-het-zelf

Wat iemand ook besluit, een uitvaart is duur. Kost een begrafenis of crematie volgens het overheidsrapport Lijkbezorging in Nederland 1500 á 4500 euro, Walther Carpaij van het uitvaartbedrijf De Ode raamt de kosten voor een familie die iets bijzonders wil, op 4000 tot 8000 euro.

Carpaij waarschuwt dat mensen die zich jaren geleden met een zogenaamd 'natura-pakket' hebben laten verzekeren, vaak van een koude kermis thuiskomen als ze nu een moderne uitvaart willen met een grote eigen inbreng. 'Een discount-uitvaart waarbij de hele zorg uit handen wordt genomen, biedt een spaanplaten kist en nul mogelijkheden', zegt de uitvaartondernemer. 'In het gunstigste geval mogen wij iets regelen en moeten de nabestaanden fors bijbetalen.'

Hij adviseert mensen die persoonlijk en 'een tikkeltje alternatief' een uitvaart willen invullen, een 'centenpakket' af te sluiten: een verzekering die in harde valuta uitkeert. Wel ontwaart hij een trend waarin de uitvaartkosten steeds vaker door alle vrienden en familie worden gedeeld, zoals dat indirect ook bij een bruiloft het geval is.

De econoom Arjo Klamer becijferde tien jaar geleden dat in de uitvaartindustrie minstens 350 miljoen euro omgaat. Volgens Peter van Schaik van Dood.nl is dat opgelopen tot een kleine 600 miljoen. Niemand weet precies om hoeveel het gaat; uitvaartbedrijven zijn niet verplicht hun winsten bekend te maken en doen dat in de meeste gevallen ook niet.

Een gratis lijkbezorging is er in ieder geval niet bij. Alhoewel niemand graag betaalt voor het onvermijdelijke einde, is dood zijn bepaald niet goedkoop. Het recht om je eigen uitvaart te regisseren, desnoods met een ceremonie buiten in het bos, is verankerd in de wet. Toch kost elke dode minstens 600 euro aan verplichte cremeer- of begraafkosten, 'en dan heb je het goedkoopste graf of een crematie om half negen 's ochtends', zegt Carpaij. 'Tel daar wat tientjes bij op voor een plank van de Gamma, de supermarktkosten voor koffie en de zelfgebakken cake voor vrienden. Inclusief kaartjes om ze uit te nodigen en de benzinekosten voor het vervoer van het lichaam, kom je al met al toch snel op een aardig bedrag.'

Maar een doe-het-zelf-uitvaart voor ervaren nabestaanden kan hij wel waarderen: 'Het past in deze tijd, waarin alles steeds persoonlijker wordt. Bovendien bespaart het je minstens 1000 euro voor de uitvaartondernemer. Daar kun je met z'n allen lekker van uit eten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden