'Verglijden van tijd onderga ik niet langer met rilling op de rug'

Om een schilderij je liefde te verklaren, een beeld de huid vol te schelden of een foto een prangende vraag te stellen - redenen genoeg om een brief aan een kunstwerk te schrijven. Aflevering 5: brief aan Vader Tijd. 'De dood mag onafwendbaar zijn, het lijkt nu alsof er met u toch over te praten valt.'

null Beeld Cigdem Yuksel
Beeld Cigdem Yuksel

Even heb ik overwogen deze brief aan te heffen met 'Lief vadertje', maar daarvan heb ik na langdurig nadenken afgezien. Te veel Russische gemoedelijkheid schuilt daarin, en hoewel ik u juist wil schrijven hoe ik van mijn aangeboren angst voor u goeddeels ben bevrijd, een diep ontzag zal altijd blijven - en dus ook de gepaste afstand die een vormelijke aanhef schept.

Waarde Vader Tijd, dus.

Naam Grandfather Clock
Jaar 2008
Kunstenaar Maarten Baas
Staat in Rijksmuseum, Amsterdam

Besef van sterfelijkheid

Van kindsaf heb ik u leren vrezen. Uw onverbiddelijke strengheid, uw gebrek aan buigzaamheid, het straffe tempo van uw dagmarsen. U bent voor iedereen gelijk, en behandelt iedereen als een gelijke. Uw uniform past iedereen, u bent nooit te vroeg, nimmer te laat, u bent de tikkende perfectie. Vindt u het vreemd dat ik voor u sidderde vanaf het moment dat ik kon klokkijken? Tegelijk met die verworven kennis ontwaakte namelijk het besef van mijn sterfelijkheid. Niet alleen mijn grootouders gingen dood en mijn ouders, nee, uiteindelijk ('Pas over heel lang', troostte mijn moeder mij halfhartig en vergeefs) moest ook ik eraan geloven. Waar ik me ook verschool, in welke bochten ik me ook wrong, met welke middelen ik mijn geest verruimde, hoe hard ik ook rende en hoe ver weg, steeds was er het besef: bij iedere tik van de klok komt mijn levenseinde een seconde dichterbij. En weer een. En weer een.

Sinds mijn besef van sterfelijkheid zijn er vele honderdduizenden seconden verstreken. Ik heb ontdekt dat u wel degelijk een zekere flexibiliteit kent en dat de ene seconde niet gelijk is aan de volgende. Maar vrolijk stemt dat besef niet. U heeft de neiging de seconden in te dikken als het leven meezit (zoals bij ware liefde ontdekken, kinderen krijgen en zien opgroeien, muziek en literatuur doorgronden) en ze eindeloos te rekken op momenten van fysieke en geestelijke pijn.

null Beeld Cigdem Yuksel
Beeld Cigdem Yuksel

Nog niet zolang geleden heb ik u in een andere gedaante leren kennen dan in die van rechtvaardig doch wreed heerser over ons leven. In de kelder van het herboren Rijksmuseum vertoont u zich met een frivoliteit die, dat mag u best weten, mij enigszins overrompelde. Er staat daar een grote klok, formaat forse doodskist - met op wijzerplaathoogte een schermpje waarachter een schimmige jongeman met een baardje in de weer is. Op dat ronde scherm staat met getekende wijzers de tijd aangegeven - zoals iedere klok geacht wordt te doen. Na een krap minuutje wist de jongeman de grote wijzer en tekent uit de losse pols met viltstift een nieuwe - een minuut verder dan de vorige. Zo doet hij dat de klok rond - twaalf uur achter elkaar. Eens per kwartier wist hij ook de kleine wijzer en tekent die een fractie verder in het uur.

Het is een feest de reacties van het publiek te peilen dat u onderweg naar de afdeling Nederlandse Renaissance passeert. Soms, als het mannetje even niets te doen heeft, spoeden de bezoekers voorbij, werpen een halve blik op u. Maar zodra hij in actie komt, is hun blik gevangen, klitten zij samen en slaken kreten van plezier en verwondering. Kinderen vragen zich hardop af of er echt iemand in de kist staat en kijken (net als een kat achter een spiegel op zoek naar zijn evenbeeld) of die zich op miraculeuze wijze schuilhoudt in de luttele centimeters tussen klok en muur.

Juist op de afdeling Renaissance - vol verwijzingen naar de dood, zoals op het vermeende allereerste, 16de-eeuwse Noord-Nederlandse zelfportret, van Jacob Cornelisz. van Oostsanen, met die grijnzende doodskop onder zijn hand - valt op wat een metamorfose u heeft ondergaan. U bent niet langer onkreukbaar en zo ijselijk stipt. U beschikt over zelfspot en relativeringsvermogen. Het verglijden van de tijd onderga ik niet langer met een rilling op de rug, met déze klok kan ik niet wachten tot de volgende minuut zich aandient. De dood mag dan onafwendbaar zijn, het lijkt nu alsof er met u, man van de klok, toch over te praten valt. En dat stelt me op een kinderlijke manier gerust.

Met herwonnen levensvreugde verblijf ik, hoogachtend,

Arno Haijtema

null Beeld Cigdem Yuksel
Beeld Cigdem Yuksel
null Beeld .
Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden