Vergeten vijand

Een van de belangrijkste NSB'ers kreeg na de oorlog relatief weinig straf en werd sindsdien bijna vergeten. Dat ontdekte historicus Benien van Berkel. Ze schreef er een boek over.

De intellectueel Tobie Goedewaagen was een van de grootste landverraders tijdens de Duitse bezetting. Toch is hij totaal in vergetelheid geraakt. Ook als de 'vader' van overheidssubsidie voor kunst en cultuur. Historicus Benien van Berkel schreef een biografie over de man die tot aan zijn dood in 1980 een overtuigd nationaal-socialist en racist bleef.


Wat had landverrader Tobie Goedewaagen op zijn geweten?

'Hij was tijdens de Duitse bezetting de hoogste NSB'er in overheidsdienst. Als secretaris-generaal van het departement van Volksvoorlichting en Kunsten was Goedewaagen verantwoordelijk voor de nazificering van Nederland. Hij fungeerde als minister, want alle Nederlandse ministers waren na de inval van het Duitse leger naar Engeland gevlucht. De nationaal-socialistische ideeën van Tobie Goedewaagen waren wekelijks te horen op de radio en te lezen in de krant. Hij richtte in 1941 de Kultuur- kamer op, die de kunsten moest stimuleren maar ook zou zuiveren van kwalijke, dus Joodse, invloeden. Zijn eerste maatregel was het weren van Joodse musici uit orkesten. Kunstenaars die lid werden van de Kultuurkamer, en dat waren de meesten, kregen betere arbeidsomstandigheden zoals een vast salaris. Hij voerde censuur in voor de Nederlandse pers en gaf leiding aan de propaganda voor het nationaal-socialisme. Voor het winnen van de Nederlandse bevolking voor deze ideologie nam hij de tijd. Tenslotte stond hij nog maar aan het prille begin van een 1000-jarig Germaans rijk.'


Uit uw biografie blijkt dat hij als nationaal-socialist radicaler en invloedrijker was dan de veel bekendere Meinoud Rost van Tonningen en Max Blokzijl.

'Goedewaagen ging mee in de Duitse nazi-ideologie. Hij was voorstander van een Groot Germaans Rijk waarin Nederland zou opgaan. Dat ging de NSB veel te ver. Goedewaagen was een intellectueel en genoot door zijn eruditie en overtuigingskracht groot aanzien. Hij was de persoonlijk adviseur van Mussert en had door zijn hoge positie in het landsbestuur meer directe macht. Ook was hij gehaat; tegenstanders gaven hem de scheldnaam Rotkar.'


Hoe kan het dat bijna niemand zijn naam nog kent?

'Tijdens zijn proces in 1948 werd hem gezegd dat hij de geschiedenis zou ingaan als degene die zoiets verderfelijks had opgericht als de Kultuurkamer. Dat is niet gebeurd. Ook is zijn naam niet verbonden aan overheidssubsidie voor kunst en kunstenaars die hij tijdens de bezetting heeft ingevoerd en die tot de dag van vandaag bestaat. Na de oorlog heeft de kunstwereld zichzelf ten onrechte het succes van het fenomeen kunstsubsidie toegeëigend. Misschien omdat het pijnlijk was dat die de erfenis was van een NSB'er. Wat ook zal meespelen is dat Goedewaagen al een half jaar voor de bevrijding naar Duitsland was gevlucht en pas een jaar na de oorlog werd opgepakt. De eerste afrekening met de grootste collaborateurs was al achter de rug toen hij in 1948 werd berecht. Hij stond minder in de schijnwerpers. De aandacht ging in Nederland al snel uit naar de onderdrukten en grote helden van het verzet.'


Tobie kreeg niet, zoals zijn collega's, de kogel of levenslang.

'Uit de gedichten die hij in die tijd schreef blijkt dat Goedewaagen doodsbang was ter dood te worden veroordeeld. Maar hij kreeg twaalf jaar gevangenisstraf. De scherpste kantjes van de afrekening met landverraders waren er in 1948 al vanaf. Het getuigt van beschaving dat de Nederlandse samenleving en de rechtspraak zich spoedig na de bevrijding herpakten en overgingen tot een realistische beoordeling en berechting van collaborateurs.'


Hij had het wel naar zijn zin in gevangenschap.

'Goedewaagen had er alles wat hij belangrijk vond: boeken, tijdschriften en studietijd. Als wetenschapper was hij gewend alleen te werken, in grote afzondering te zijn. Hij las, schreef en beheerde de gevangenisbibliotheek. Bovendien had hij er altijd al een sobere levensstijl op nagehouden, op het karige af. Zijn zoon vertelde mij dat hij tijdens zijn gevangenschap opgewekt en optimistisch was. Maar in zijn gedichten lees je de vertwijfeling.'


Vóór zijn bestuursfunctie onder de Duitsers was Goedewaagen steeds financieel afhankelijk geweest van zijn vermogende ouders. Hij was onbezoldigd leraar wijsbegeerte aan de universiteit en publiceerde hier en daar filosofische boeken of essays.


Bood hij misschien uit opportunis-me zijn diensten aan bij de NSB en de Duitse bezetter?

'Nee. Goedewaagen was al in 1936 lid geworden van de NSB en koos dus vol overtuiging voor de ideologie van het nationaal-socialisme. Zodra Duitsland over Nederland heerste, was hij gedreven een bijdrage te leveren aan het verwezenlijken van een nieuwe wereldorde en een nieuwe mens, zoals het nationaal-socialisme deze voor zich zag. Hij wilde tot de elite behoren die dit tot stand ging brengen. Daarom maakte hij de overstap van de wetenschap naar de politiek. Niet zozeer uit frustratie over zijn mislukkingen denk ik; geen erkend dichter, een weggelopen echtgenote, het mislopen van een hoogleraarschap in Utrecht. Daarvoor was hij te rationeel.'


Hoe kon een intellectueel uit een welgesteld milieu als hij enthousiast worden voor het nationaal-socialisme?

'Tobie Goedewaagen was al van jongsaf aan zoekende. Hij zette zich af tegen het liberale, welgestelde milieu van zijn ouders, maar wilde wel ergens bij horen. Al op het gymnasium zocht hij aansluiting bij dichters en kunstenaars, maar miste talent. Hij noemde zich socialist, later switchte hij naar de confessionelen om ook die weer af te zweren. Als gepromoveerd filosoof ruilde hij Kant in voor Nietzsche en later Hegel om te eindigen bij De Gobineau, die het arische ras als superieur beschouwde. Zo kwam hij uit bij het nationaal-socialisme: de perfecte ideologie voor zoekende zielen als Goedewaagen, die nog geen plek hadden gevonden in de bestaande zuilen. Het nationaal-socialisme bood iets nieuws, een nieuw mensbeeld en utopische wereldorde. Goedewaagen werd wat ik noem een 'cultuurracist': alleen een zuiver ras zou zuivere en hoogstaande kunst en cultuur kunnen voortbrengen, vond hij. Hij had een blinde vlek voor de pseudowetenschappelijkheid van het racisme, toch opmerkelijk voor een wetenschappelijk denker.'


De Jodenvervolging die later volgde, deed hij af als 'uitwas van voorbijgaande aard'.

'Elke revolutie brengt nu eenmaal slachtoffers met zich mee, redeneerde hij. Hij was een intellectueel die meer bezig was met vergezichten, het realiseren van een utopische samenleving op de lange termijn dan met oorlogvoering en de gevolgen daarvan. Hij deelde de mening van nazi-Duitsland dat Joden naar de rand van de maatschappij moesten worden gedirigeerd, zodat ze zich niet konden mengen met het arische ras noch enige invloed konden uitoefenen. In zijn politieke functie hield hij zich bezig met de culturele uitsluiting van Joden. Van de massamoord heeft hij nooit afstand genomen. Hij heeft er zijn hele verdere leven geen woord over gezegd. Een onbespreekbaar onderwerp, zegt ook zijn zoon.'


Toch een pijnlijk punt kennelijk.

'Ik heb lang gezocht naar een verklaring. Het enige dat ik heb gevonden dat in een richting kan wijzen is een kaartenbak vol knipsels die hij tot aan zijn dood in 1980 heeft verzameld. Knipsels over het conflict van Israël met de Palestijnen, apartheid in Zuid-Afrika, genocides in uiteenlopende landen, theorieën van grote denkers als Plato over volken die over andere volken heersen. Mijn conclusie is dat hij in de geschiedenis en het heden is blijven zoeken naar bewijzen dat de massamoord op de Joden niet uniek is in de geschiedenis, als een soort rechtvaardiging misschien. Hij was niet in staat kritisch te reflecteren op het kwaad waar hij medeschuldig aan was.'


Na zijn vrijlating resteerde een anoniem bestaan in de luwte.

'Dankzij de toelagen en erfenis van zijn ouders en cursussen filosofie en klassieke talen kon hij zich bedruipen. Hij is blijven studeren, lesgeven en schrijven. Hij heeft nog een dik standaardwerk voor de filosofie geschreven, maar vond geen uitgever. De laatste jaren van zijn leven leed hij aan spierdystrofie en kwam hij zijn huis niet meer uit.'


Is deze biografie deels een rehabi-litatie van Tobie Goedewaagen?

'Nee. De ondertitel is duidelijk: 'een onverbeterlijke nationaal-socialist'. Goedewaagen zelf hoopte zijn hele leven op rehabilitatie omdat hij oprecht vond dat hij niets verkeerds had gedaan, behalve dan dat hij zijn idealen in oorlogstijd probeerde te verwezenlijken. Hij was woedend toen historicus Loe de Jong, voor wie hij in de gevangenis tegen betaling gedetailleerd zijn levensverhaal had opgeschreven, hem karikaturaal afschilderde als een opportunistische landverrader, een mislukkeling. Dat ik van die karikatuur een mens van vlees en bloed heb proberen te maken, wil niet zeggen dat ik eerherstel beoog. Ja, Goedewaagen had beslist aardige karaktertrekken - hij had humor en was onder leerlingen een geliefd leraar filosofie. En hij heeft Nederland iets nagelaten - overheidssteun voor de kunsten. Mijn fascinatie betrof zijn drijfveren, niet een moreel oordeel over goed of fout. Dat hij grote fouten heeft gemaakt, was al evident.'


Credit: Tobie Goedewaagen (1895-1980), een onverbeterlijke nationaalsocialist door Benien van Berkel, uitgeverij De Bezige Bij, Amsterdam, 475 pagina's, euro 29,90.


Doctor en kunstmanager

Benien van Berkel (1965) is historicus en theatermarketeer. Zij is managing director van ICK, Stadsgezelschap Dans van Amsterdam en vervulde eerder managementfuncties bij het Holland Festival en Koninklijk Theater Carré. Ook was ze lid van de Amsterdamse Kunstraad. Tijdens haar onderzoek naar de wortels van het Nederlandse kunstbeleid stuitte ze op Tobie Goedewaagen, op wiens biografie ze vorig jaar promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden