Reportage

Vergeten klasse wil gehoord worden

Stoke-on-Trent was ooit het centrum van de Britse aardewerkindustrie. Nu is de werkloosheid er hoog. De voormalige arbeiders voelen zich in de steek gelaten en zien in hun stem voor de Brexit een kans om terug te slaan.

Stoke-on-Trent was ooit een stad met veel industrie en fabrieken, waarvan de meesten inmiddels gesloten zijn. Tegenwoordig heeft de stad hoge werkloosheidscijfers. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Het T-shirt van Frederick Simpson bolt gezellig naar buiten van onder zijn openstaande sportjack. Er is een zonnig tafereel op geprint met de tekst: 'De zomer duurt eeuwig'. Je moet maar durven als Engelsman, inwoner van een eiland dat meer met regen en mist wordt geassocieerd dan met eindeloze zomerdagen. Het kan dus niet anders: Fred is een aartsoptimist. En wie daaraan nog mocht twijfelen hoeft maar in zijn pretoogjes te kijken om het zeker te weten.

Toch heeft Fred vol overtuiging voor een Brits vertrek uit de Europese Unie gestemd. Dit gevoegd bij het feit dat hij een gewezen vrachtwagenchauffeur van 67 is en zijn bedenkingen heeft tegen Europa, de elite, Londen, arbeidsimmigranten en vluchtelingen maakt hem in de ogen van alles wat progressief is tot het prototype van de 'boze, witte man'.

Maar Fred is helemaal niet boos. Hij is een opgeruimde kerel met veel kennissen, ook onder hen die voor de EU hebben gestemd. Fred wil alleen maar een beetje aandacht en als dat zou kunnen ook een beetje liefde.

Dit soort mannen en vrouwen loopt overal, niet alleen in Groot-Brittannië, maar ook in de rest van Europa. Ze behoren tot wat vroeger de arbeidersklasse heette. Nu spreekt men van lagere inkomens, laagopgeleiden, lagere middengroepen. De gevestigde politiek is hen nagenoeg vergeten. Als ze zeggen zich bedreigd te voelen door de komst van immigranten, omdat die met hen concurreren om hún banen en woningen en hún leefomgeving onherkenbaar veranderen, worden ze in de media al snel uitgemaakt voor racisten, gekken of protofascisten.

Fred Simpson, ex-trucker. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Het is genoeg. Ze willen niet meer arrogant worden toegesproken, ze willen worden gehoord. Daarvoor gebruiken ze hun stem. En omdat ze niet meer kunnen rekenen op hun vroegere sociaal-democratische beschermheren, steunen ze populistische partijen, meestal van rechts, soms van links. In de Oostenrijkse presidentsverkiezingen haalden ze het net niet, nu in Groot-Brittannië halen ze het net wel. De klap is enorm. In de Financial Times vergeleek commentator en impresario Rupert Gavin de breuk met Brussel met de breuk die Hendrik VIII in 1534 met Rome forceerde. Toen was het de koning die het deed, nu het volk.

Een paar uur nadat op het stadhuis van Manchester is meegedeeld dat een meerderheid van de Britten besloten heeft de EU te verlaten, bekent Fred Simpson dat hij een van de ruim zeventien miljoen kiezers was die geschiedenis hebben gemaakt. Het is in Stoke-on-Trent. Voor het station staat een standbeeld van Josiah Wedgwood, van het wereldberoemde servies. Dat werd gemaakt in deze stad, centrum van de Britse aardewerkindustrie. Overal stonden keramische fabrieken, naast hoogovens en kolenmijnen.

In de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw zette het verval in. Door concurrentie vanuit lagelonenlanden gingen veel oude industrieën ten onder. Wedgwood laat zijn kop en schotels nu in Indonesië maken. De arbeiders waren de dupe. De mondialisering bracht hun weinig goeds: zij haalde werk weg en bracht concurrenten om werk binnen.

'De werkloosheid is hier groot. Geen aardewerkfabrieken meer. Geen hoogovens. Geen mijnen. Wij woonden in Fenton, er waren drie kolenmijnen. Allemaal weg. Er is bijna niks voor in de plaats gekomen', zegt een stel dat boodschappen aan het doen is. Ze willen hun naam niet noemen tegenover de buitenstaander, alleen hun leeftijd. De vrouw is 71, de man 77. Zij werkte in een drukkerij, hij in een fabriek voor aardewerkmachines. Allebei stemden ze voor de Brexit. Zij vanwege de immigratie. 'Het zijn er te veel. En als wij om overheidssteun vragen, krijgen wij het niet, buitenlanders krijgen het wel.'

Fred Simpson zegt dat het referendum wat hem betreft om de vrijheid ging. 'Zolang de EU nog voornamelijk een gemeenschappelijke markt was, geen probleem. Maar ze wilden de baas over ons zijn. Dat wil ik niet. We moeten de controle over ons land en over onze toekomst terugkrijgen. Velen sneuvelden in de oorlog. Dat deden ze niet om het land vervolgens te laten regeren door Brussel.' Hij begrijpt ook veel Syrische vluchtelingen niet. 'Allemaal jonge kerels. Ze zouden moeten vechten voor hun land.'

Een ander argument is de werkloosheid en de ongelijkheid. 'Kijk naar de kaart met uitslagen. In en rond Londen stemden ze allemaal voor blijven in de EU. Daarbuiten voor uittreden. Dat komt doordat al het geld in Londen zit. Het houdt daar halt. Fundamenteel zit er zoveel scheef.' Fred herkent zich in de Amerikanen die voor Donald Trump stemmen vanwege de dalende levenstandaard in de middenklasse. 'Het geld stroomt niet door naar beneden. Het bereikt nauwelijks de gewone man.' Maar Fred is niet bang voor de toekomst, ook niet nu Groot-Brittannië uit de EU stapt. De Britten nemen hun lot in eigen hand. 'Wij hebben altijd slimme mensen gehad. Wij vonden de stoommachine uit. We gaan door met uitvinden.'

Bij een broodjeswinkel kopen Kenneth en Valerie Smith hun lunch. Zij is 69 en werkt nog als schoonmaakster. Hij is een gepensioneerde aardewerkarbeider van 75. Allebei stemden ze voor de Brexit. Eenmaal aan het woord, weet zij niet meer van stoppen. 'Ik was door en door Labour. Maar de socialisten zijn er niet meer voor de arbeiders. Dat begon met Tony Blair. De politici negeren ons straal.'

Ook voelt zij zich niet meer thuis in haar eigen omgeving. 'Onze dochter stierf op 44-jarige leeftijd aan kanker, maar zij en wij konden nauwelijks communiceren met de Filipijnse verpleegsters die niet goed Engels spraken.' Als het om Europa gaat, is Valerie vooral gebeten op Duitsland. 'Dat is een dictatuurland. Die vrouw (Merkel, red.) dicteerde ons wat we moesten doen met de vluchtelingen. We willen dat niet meer.' Kenneth hoort het zwijgend aan, een beetje als George uit de televisieserie, terwijl Valerie als een echte Mildred haar gal spuit.

Rachel Parkinson (29) zit verderop op een bankje samen met Christopher Gillick (66). Zij is een magazijnbediende en hij een gepensioneerde aardewerkarbeider. 'Ik was zeer goed in mijn vak, ben er nog steeds trots op.' Beiden hebben het niet breed , voor hen is dat juist de reden voor de EU te stemmen. 'Ik ben bang dat een Brexit ten koste gaat van mijn pensioen', zegt hij. 'Het magazijn heeft veel werk van buitenlandse bedrijven, ik vrees dat ze zich terugtrekken en ik mijn baan verlies', zegt zij. Ze heeft blauw oog. 'Van de trap gevallen, ik was dronken.'

Valerie en Kenneth. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Janet Owen loopt voorbij. Zij behoort tot de andere helft van Engeland, stemde voor de EU. Ze spreekt drie buitenlandse talen, studeerde af in bedrijfskunde en werkte als tourmanager in Europa. 'Een absolute ramp', zegt ze over de Brexit. 'Ik sliep niet vannacht. Een vriendin sms'te me dat ze in tranen voor de televisie zat. Alsof ze klaarwakker een nachtmerrie beleefde.'

Hoewel Janet (55) beseft te worden gezien als iemand van de elite, begrijpt ze tot op zekere hoogte het anti-Europasentiment bij haar plaatsgenoten. 'Wat Merkel deed, maakte mensen bang. Zij dachten dat veel vluchtelingen hiernaartoe zouden komen. Ik begrijp het, maar ik ben het er niet mee eens.'

Rachel Parkinson en Christopher Gillick stemden allebei tegen de Brexit. Zij is bang haar baan te verliezen, hij vreest voor zijn pensioen. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Op de terugweg naar Manchester rijdt de trein door het lieflijke landschap van de West Midlands. Groene heuvels, schapen, dorpen, stadjes. Oude fabrieksgebouwen staan te verkrotten, worden verhuurd als opslagruimte of zijn omgebouwd tot musea. Hier en daar zijn grote winkelcentra verrezen, met enorme parkeerterreinen, Amerikaanse stijl. De tijd is bezig een nieuwe sedimentslaag aan te brengen, maar hij splijt ook de samenleving.

Het referendum heeft Groot-Brittannië in twee, bijna gelijke helften gebroken. Hoe komt men weer in gesprek met elkaar? De revolutie onder de 'vergetenen' van de lagere klassen broeit al langer. Vroeger meden velen de stembus, nu hebben ze de kracht van hun stem ontdekt. Ze hebben inmiddels twee premiers doen sneuvelen (in Londen en Wenen) en Europa in een ongekende crisis gestort. Hun klachten zijn niet altijd rationeel, maar dat geldt net zo goed voor sommigen aan de andere kant die geen enkel probleem zien in open grenzen. De Financial Times, de zakenkrant van het establishment die stijf voor Europa is, heeft in elk geval de boodschap van de opstandelingen gehoord. Er moet iets gedaan worden aan het wantrouwen tegen de elite en de zorgen over immigratie, vindt zij.

Beeld Julius Schrank / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden