Vergeten calvinisme

In de geschiedenishandboeken is het protestantisme in Vlaanderen 'maar karig bedeeld', luidt de eerste zin van het boek...

Jan Blokker

Bij veel mensen zal de neiging bestaan om te vragen: waren er dan protestanten in Vlaanderen? Want protestanten, meer speciaal calvinisten, situeert men in Huizen of Spakenburg, op Urk of op Tholen, en bij uitbreiding in al die delen van de noordelijke Nederlanden waar ze de confessie, zonder het misschien te beseffen, als een lichte griep onder de leden dragen. Maar Vlaanderen? Brugge, Gent, St.-Niklaas, Nazareth, Kruishouten, Zwevegem?

Altijd moeten we onthouden dat Calvijn is geboren in het Noord-Franse Noyon (departement Oise, veertienduizend inwoners, klein museum) en dat de leer die hij later vanuit Gen zou uitdragen, in de jaren vijftig van de 16de eeuw, het eerst wortel schoot in Franse stadjes als Arras, Douai, Valenciennes en Lille.

Het lijkt er soms op of de Spaanse Inquisitie in die dagen nog te druk bezig was met de opsporing van lutheraanse geschriften om bijtijds in de gaten te hebben dat er intussen sprake was van nog een tweede, en veel fanatiekere golf van ketterij.Los daarvan overigens stierven de eerste protestantse martelaren uit de geschiedenis inderdaad niet in het noorden, maar in het zuiden. Het ging om twee afvallige augustijner monniken uit Antwerpen die lutherse opinies inzake aflaat, eucharistie en vagevuur weigerden te herroepen, en die in Brussel publiekelijk werden opgebrand: 1 juli 1523.

Wat je aan het jaartal vooral afleest is de snelheid waarmee het heterodoxe virus zich moet hebben verspreid. Luthers stellingen waren van 1517, de pauselijke bul Exsurge Domine die z'n opvattingen verbood, van drie jaar later. In 1521 volgde de rijksban bij het Edict van Worms, in 1522 had Karel V de Vlaamse(!) Frans van der Hulst al tot algemeen inquisiteur benoemd, en nog een jaar later gingen Jan van Essen en Hendrik Voes als eerste ketters in vlammen op.

Een toeschouwer van de executie getuigde in een kroniek dat de menigte op de Brusselse Grote Markt stilletjes had 'gemurmureerd' dat de twee eigenlijk onschuldig, want 'als goede kersten mensen' waren veroordeeld. En Luther noemde hen in een open troostbrief aan de Nederlandse christenheid 'twee edele kleinodievan Christus', en wijdde naar verluidt z'n eerste psalm aan de beide bloedgetuigen.

In De eerste protestanten in de Lage Landen heeft Johan Decavele een aantal verhalen verzameld van wat hij in de ondertitel 'geloof en heldenmoed' noemt. Het zijn eerder in vaktijdschriften gepubliceerde opstellen over de soms sekteachtige hardnekkigheid waarmee mannen en vrouwen uit alle geledingen van de 16de-eeuwse Vlaamse samenleving aan hun overtuiging vasthielden, al moest de dood (en daaraan voorafgaand vaak nog wekenlange vernedering en foltering) erop volgen.

In een afzonderlijk hoofdstuk gaat Decavele nader in op het hoge tempo waarin eerst de ideevan Luther en daarna de strak gedisciplineerde leer van Calvijn ingang konden vinden in grote delen van het westen en noorden van het toenmalige Europa.

Uiteraard speelde de boekdrukkunst bij die snelle verspreiding een grote rol. Al in de jaren twintig van de 16de eeuw verscheen in Antwerpen een integrale bijbeleditie in de volkstaal, goeddeels een Nederlandse (of zo men wil Vlaamse) vertaling van de Luther-versie. Brieven, preken, oproepen en leerstelligheden van de grote hervormer waren in Duitsland nog niet gedrukt, of ze werden als contrabande verscheept naar steden in de Nederlanden.

De verklikkers en inquisiteurs van Karel V wisten uiteraard waar ze het zoeken moesten, maar er was op den duur niet op te bewaken tegen de hoeveelheid materiaal dat werd binnengesmokkeld, en dat bovendien nog rijkelijk werd aangevuld met Vlaamse discussiebijdragen die op hun beurt weer clandestien werden gedistribueerd via dikwijls kleine Antwerpse, Gentse of Brugse drukkertjes.

En dat alles ter stichting van een bevolking die van hoog tot laag opvallend gealfabetiseerd was. 'Gewone mensen', schreef een verbaasde Italiaan iets later in de eeuw, 'kennen de beginselen van de grammatica, en ze kunnen bijna allemaal, ja zelfs boeren en buitenlui, op z'n minst lezen en schrijven.'

Decavele schetst een Vlaams onderwijssysteem, met een grote differentiatie van Latijnse school en universiteit tot aan 'normaalscholen' waar eenvoudige ambachtslieden hun kinderen naartoe konden sturen, dat veel moet hebben betekend voor het toegankelijk maken, niet alleen van strikt religieuze, maar ook van vernieuwende, humanistische ideein de in zoveel opzichten revolutionaire eeuw.

Rest de vraag waarom het Vlaamse protestantisme in de geschiedenishandboeken zo karig is bedeeld - of anders gesteld: waarom met name het steile calvinisme, dat in feite d begon, uiteindelijk naar het noorden is verwaaid waar het door de eeuwen heen in de lucht zou blijven hangen.

Men houdt het er meestal op dat de scheiding tussen noord en zuid definitief is geworden door de Spaanse verovering van Antwerpen in 1585 - maar je kunt je toch moeilijk voorstellen dat ze in Brugge, Gent, St.-Niklaas, Nazareth, Kruishouten en Zwevegem ook zonder dat toevallige wapenfeit gereformeerd zouden zijn gebleven.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden