Vergeet je achterban niet

Is het CDA definitief een rechtse partij geworden na de breuk met de PvdA? Oud-partijvoorzitter Van Rij waarschuwt voor de opkomst van een 'Limburgse CSU-vleugel'....

'De breuk met de PvdA is onbegrijpelijk en onverantwoord. Dit moet niet kunnen in deze tijd.' KRO-voorzitter en actief CDA-lid Frans Slangen is uiterst kritisch over de opstelling van de CDA-top in de formatiebesprekingen met de PvdA. 'Het is oude politiek die zich opnieuw laat zien. Men zou toch geleerd moeten hebben van 15 mei. Het kan niet waar zijn dat het signaal van de kiezer wordt genegeerd. Je behoort hem serieus te nemen, tot het uiterste toe.'

In Horst aan de Maas, Limburg, zit Leon Frissen. Burgemeester, oud-Kamerlid. Vijf jaar geleden wilde hij het CDA-Limburg afscheiden van het nationale CDA. Nu is hij kandidaat-partijvoorzitter. 'CDA en VVD zijn communicerende vaten. Het CDA kwam in het kabinet-Lubbers/Kok in moeilijk vaarwater. Regeren met de PvdA is niet goed voor ons. Ik geloof dat het CDA juist een sociaal gezicht kan tonen in een kabinet met de VVD.'

Nauwelijks een week na de mislukte formatie zijn de Haagse kopstukken van CDA en PvdA weer in hun klassieke reflexen geschoten. In de fractie van de PvdA werd op de tafeltjes geroffeld, en Wouter Bos ontving applaus toen hij de trieste tijding kwam doen. Tot afgrijzen van de CDA-fractie, want daar nestelde zich de angst.

De christen-democraten hebben geen aanlokkelijk perspectief: een minderheidskabinet met de VVD, of een coalitie met een 'dwarse' derde (D66, of misschien toch nog de LPF). Beide opties plaatsen Balkenende in een weinig benijdenswaardige positie. Of ze nu Zalm, Herben of Dittrich heten, de 'tweede keuze' zal zijn huid zo duur mogelijk verkopen.

Het CDA is van oudsher de partij van het midden. Balkenende wist vorig jaar terug te keren in het centrum van de macht, door niet naar links of naar rechts te buigen. Aldus bood Balkenende vele kiezers die ontevreden waren met Paars maar niet wilden uitwijken naar de LPF, een vluchtheuvel. Balkenende sloot een Strategisch Akkoord met VVD en LPF en wist veel van het eigen gedachtegoed overeind te houden.

Voor de verkiezingen van januari 2002 deed Balkenende iets ongebruikelijks: hij koos bij voorbaat voor de VVD. De kiezers haalden echter een streep door de gedroomde voortzetting van de coalitie met de liberalen. Balkenende was niet zo goed of hij moest aan de slag met de PvdA. Maanden spraken beide partijen met elkaar, toen knapte de formatie omdat 'de chemie' ontbrak.

'Balkenende heeft het nooit echt gewild', zeggen sommigen in het CDA. Heeft het CDA het midden verlaten en is Nederland op weg naar een tweestromenland? Nee, zeggen ze in het CDA, maar zorg om het sociale gezicht van de christen-democratie is er wel.

Het ging fout vanaf 'Irak', toen Bos zijn eerste pirouette begon te maken, klinkt het in de partij. De schuld ligt daar, elders, niet bij 'ons'. Maar de twijfel over de opstelling van het eigen formatieteam is er niet minder om. Balkenende en zijn vertrouwelingen Verhagen en Wijn hadden het nóóit zover mogen laten komen.

René Paas, wethouder te Groningen: 'Als buitenstaander zul je nooit precies weten waarop is gebroken. Je kunt een complot construeren, zoals ze dat bij de PvdA met verve doen. Als het er is geweest, zou dat schandalig zijn. Maar het kan dat mensen aan elkaar verslijten. Ik ben de afgelopen twee maanden een paar keer op het Binnenhof geweest en er werd niet bepaald met warme gevoelens gesproken over de betrouwbaarheid van de PvdA.'

Net als Paas is Jacquelien Bos uit Amsterdam actief in de werkgroep 'Confrontatie met de toekomst', jonge CDA'ers die druk doende zijn met de vernieuwing van de partij. 'Het is zo onlogisch wat er is gebeurd. Die discussies over het financieel-economische kader leken overbrugbaar. De PvdA is allang niet meer de partij van Den Uyl.

'Het argument dat er geen of een slechte chemie zou zijn, vind ik ondeugdelijk. Ik citeer Balkenende: ''Je dient je verantwoordelijkheid te nemen''. Als je je wel kunt vinden in de LPF, mensen die regeringsverantwoordelijken beschuldigen van moord, die de beginselen van de rechtsstaat niet kennen, dan kan ik niet begrijpen dat je geen vertrouwen hebt in iemand als Wouter Bos. De breuk is een probleem van het CDA, omdat het CDA de polarisatie in de samenleving hierdoor versterkt en bewust tegenstellingen creëert. De democratie is daar niet bij gebaat.'

'De boel bij elkaar houden'. Voor Joop den Uyl was dat het hart van de politiek. Velen hebben het hem nagezegd, vooral sociaal-democraten, zoals Wouter Bos. Voor het eerst klinkt het zinnetje ook op in CDA-kring. De boel bij elkaar houden, de maatschappelijke cohesie in de samenleving bewaken, dat is nu de alomvattende taak van het CDA. Want de toekomst is broos en breekbaar, onvoorspelbaar.

De vertwijfeling over het mislukte gesprek met de PvdA is er niet een uit liefde voor 'links', verre van dat, zeggen ze in de partij. Maar de breuk raakt rechtstreeks aan de positie van de eigen leider, Balkenende.

Jacquelien Bos: 'Het vertrouwen in de persoon is er nog steeds, maar het vertrouwen in de politicus Balkenende ben ik kwijt. Hij is me bitter tegengevallen. Toen hij aantrad voelde ik een fysiek gevoel van opluchting: deze man is geworteld, hij begrijpt het debat over normen en waarden, hij is in staat om hogere belangen te zien. Maar het machtsdenken heeft het kennelijk van de ideologie gewonnen. Heel jammer.'

René Verhulst, CDA-wethouder in Utrecht: 'Bos en Balkenende hebben allebei te weinig leiderschap getoond. Ze hebben hun oor te veel naar de fracties laten hangen. Jan Peter had meer op zijn instinct moeten afgaan en minder moeten afgaan op de fractie. Lubbers, Van Agt en Wiegel maakten afspraken aan de formatietafel, gingen terug naar de fracties en zeiden: zo gaan we het doen. Dat is hier helaas niet gebeurd.'

Voor Frans Slangen, behalve KRO-voorzitter formateur van het provinciebestuur in Noord-Brabant, heeft Balkenende zich te weinig 'dienend' opgesteld. 'Anders kom je niet na zeventig dagen onderhandelen naar buiten met de uitspraak dat het aan chemie ontbreekt. Inhoudelijk waren PvdA en CDA elkaar dicht genaderd. Als het dan toch misgaat, moet je je als partijleider de vraag stellen, of het met andere mensen wél had gekund. Ik hoor Balkenende in Netwerk zeggen ''het CDA is niet te koop zonder Balkenende''. Dan denk ik: dit kan niet waar zijn. Een politiek leider die een-sta-in-de-weg is, moet kijken hoe hij problemen kan oplossen.

'Als je je in de campagne uitspreekt voor de VVD, moet je een enorme ommezwaai maken. Balkenende had moeten zeggen: ik ga net als Bos in de Kamer zitten en ik zoek een premier die beter past bij deze coalitie. Die kandidaat trof hij dichtbij huis: informateur Donner. Die geloofde erin. Dan had Balkenende zich dienend opgesteld.'

Vragen naar het leiderschap van Balkenende is de goden verzoeken, zegt oud-voorzitter Marnix van Rij. Dus twijfelt hij geenszins aan de capaciteiten van Balkenende. Maar of de leider dan wel de raad van Tip O'Neill, oud-voorzitter van het Amerikaans Congres, wil behartigen: 'Alle politiek is dorpspolitiek. Vergeet je achterban niet.'

Breed is de kritiek op Balkenende dat hij teveel vertrouwde op een klein, onervaren formatieteam en de doorgewinterde deskundigen in zijn partij negeerde. Van Rij: 'Modern leiderschap vereist dat je tussen de mensen staat door wie je op het schild bent gehesen. In de partij leeft het beeld dat het kringetje om hem heen te klein is. Hij moet er meer mensen bij betrekken. Mannen als Lans Bovenberg, of Herman Wijffels of de Utrechtse econoom Kees Koedijk hadden allemaal geraadpleegd kunnen worden.'

Balkenende is gewaarschuwd. Nog is het vertrouwen in hem niet breed geschaad, ook al wordt hem 'geklungel' in de Margarita-affaire nagedragen. Nog heeft hij krediet. Maar in de nieuwe formatiefase is het voor hem erop of eronder. De demissionaire premier moet bewijzen dat hij begrijpt waarvoor het CDA staat. Een kabinet smeden is niet genoeg, het moet een christen-democratisch stempel dragen.

Dit betekent meer dan een solide begrotingsbeleid, het door Balkenende zo gemonopoliseerde uitgangspunt in de onderhandelingen met Wouter Bos. Ontwikkelingssamenwerking, armoedebeleid: daar dient hij zich hard voor te maken. Met als leidend beginsel de notitie Nieuwe wegen, vaste waarden uit 1995, van de denkers in het CDA.

René Paas, wethouder in Groningen: 'De komende weken moet Balkenende laten zien wat telt voor het CDA. Er ligt een zware last op zijn schouders.'

Paas wordt gerekend tot de 'architecten van het nieuwe denken' in het CDA. 'Ik vertrouw erop dat de partij zichzelf niet verliest. De overheid moet het schild zijn voor de zwakkeren, dat is de denklijn die voorop moet staan. Mij kan het geen moer schelen of je in het centrum van de macht zit of niet. Daar kun je ook zomaar uit zijn, als je even niet oplet. Het gaat me om de inhoud.'

Wethouder Verhulst uit Utrecht schreef samen met collega's van PvdA en CDA Balkenende en Bos drie weken geleden een briefje: beste heren, schiet een beetje op. Geen antwoord. Terwijl de verkiezingen gingen over integratie, onderwijs, zorg, drugs. 'De kiezer verwacht dat wij voor de zwakkeren opkomen. Als de VVD wil ingrijpen in WAO en Ziektewet, moet je daar als CDA de scherpe kantjes afhalen.'

Van veel CDA'ers mag de partij conservatief heten, zolang dit een synoniem is voor soliditeit, veiligheid en normen en waarden. Want die zaken moeten terugkomen in het nieuwe regeerakkoord. Maar ook uitkeringen niet zomaar loskoppelen van de lonen; armen een hand boven het hoofd houden en weer investeren in een beter milieu.

Maar VVD-leider Zalm is een geduchte tegenstander, die harde bezuinigingen eist. Het CDA heeft de VVD nodig om een kabinet te kunnen vormen, andersom niet. Hoe hard en opgewekt Hidde Visser, voorzitter van de CDA-afdeling Friesland, ook zegt dat christen-democraten 'de linkse broeders en zusters zijn in een kabinet met de VVD', helemaal vertrouwen dat Balkenende het CDA-goed overeind houdt, doen maar weinig CDA'ers.

Van Rij heeft het klimaat in zijn eigen partij zien verharden. Hij waarschuwt voor de opkomst van de 'CSU-vleugel', vertegenwoordigd door Limburgers als Camiel Eurlings, Maxime Verhagen en Leon Frissen. Zij horen bij de partijtop, maar zijn, wat hem betreft, te eenzijdig, rechtser dan wenselijk en te weinig bezig met het bieden van een christen-democratisch perspectief.

Van Rij vreest dat het CDA nog verder naar rechts opschuift als de LPF toetreedt tot een nieuw kabinet. Ook de LPF zal eisen stellen en schurkt aan tegen de VVD. Dan liever verder met D66. Ineens klinken er in CDA-gelederen begrippen door als bestuurlijke vernieuwing. D66 is voor het CDA nu een partij van 'bestuurservaring' en 'denkkracht'. Joost Verheijen, actief binnen de club Dertigers, prijst de ideeën van D66 over duurzaamheid, democratische hervorming en kenniseconomie.

'We moeten vooral een stabiele regering krijgen', is de eerste zorg van Leon Frissen, die zegt zich niet te herkennen als CSU'er. 'Wat is nog rechts of links? Het land verkeert in crisis. Iedereen doet de laatste maanden alsof de agenda van Fortuyn weg is. Er hangt zo'n sfeertje alsof er niks meer aan de hand is, alsof de onvrede van het volk weg is. Dat baart mij nou zorgen.'

Ook Slangen vreest de afrekening door de kiezer. 'Ik denk dat een coalitie met de VVD dramatisch afloopt voor het CDA. Ik geloof er niets van dat de partij de kans krijgt in zo'n kabinet haar sociale gezicht te laten zien. Het CDA zal bij de volgende verkiezingen de tol betalen. De burger zal niet snel vergeten dat hij door de politiek opnieuw buitenspel is gezet. Dat gevoel leeft veel fundamenteler dan politici wensen in te zien.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden