Vergeefse zoektocht naar eigen stijl

Op het schilderij De kunstenaar uit 1951 heeft Heinrich Campendonk, geboren in 1889 in Krefeld en gestorven in 1957 in Amsterdam, zichzelf met een verbitterde mond en grote, droevige ogen afgebeeld....

In niets doet dit schilderij met zijn fletse blauwe en okergele kleuren en statische compositie herinneren aan de expressionist Campendonk die in de jaren vlak voor de Eerste Wereldoorlog deel uitmaakte van de artistieke voorhoede, verenigd in de groep Der blaue Reiter. Zijn faam dankt Campendonk aan zijn schilderijen uit deze periode waarin hij onder de invloed stond van revolutionaire kunstenaars als Wassily Kandinsky, Franz Marc en August Macke.

Hoe het verder ging met Campendonk, nadat de Eerste Wereldoorlog de kunstenaars van Der blaue Reiter over heel Europa deed uitzwerven, is nu te zien op de tentoonstelling Die zweite Lebenshälfte eines Blauen Ritters in Museum Schloss Moyland in Badburg-Hau.

Deze tweede levenshelft laten de samenstellers beginnen in 1926. Campendonk is dan al enkele jaren ook actief als toegepaste kunstenaar. Hij ontwerpt theaterdecors, tapijten, kerkramen en voert muurschilderingen uit voor woningen en openbare gebouwen.

Zo zijn er in Schloss Moyland eigenlijk twee tentoonstellingen te zien: het gebonden werk, waarvan vooral de glas-in-lood ramen aandacht krijgen en daarnaast de honderddertig schilderijen en tientallen tekeningen en bladen grafiek die het vrije werk vormen en die zelden of nooit eerder zijn tentoongesteld.

De kennismaking met dit onbekende werk is teleurstellend. Het is vooral het verslag van een moeizame en uiteindelijk vergeefse zoektocht naar een eigen stijl. Wanneer Campendonk het expressionisme en het voorbeeld van Kandinsky heeft losgelaten, is niet duidelijk omdat er geen enkel werk van voor 1926 aanwezig is. De dromerige, naïeve wereld van Chagall is dan vooral van invloed op zijn werk. Maar bij Campendonk ontbreekt er telkens iets.

De kunstenaars die Campendonk heeft nagevolgd zijn talrijk, maar op zijn best is Campendonk als hij dichtbij de volkskunst van Midden- en Oost-Europa blijft. De fel gekleurde naïeve dorpscènes, de gestileerde bloemen en dieren die hij in de traditionele techniek achter glas schildert, ontroeren door hun simpelheid.

Tot het einde van zijn leven heeft Campendonk geprobeerd om deze motieven uit de volkskunst te verwerken in een eigentijds idioom, waarin hij abstractie en figuratie en een expressief gebruik van kleur met elkaar kon verzoenen.

De korte periode waarin hij deel uitmaakte van de artistieke avant-garde was voor de machthebbers van het nationaal socialisme reden Campendonk tot 'entartete' kunstenaar te bestempelen. Op grond van dit 'prille werk van twintig jaar geleden', zoals Campendonk zijn tijd als Blaue Reiter omschreef, is hij in 1933 ontslagen als hoofd van de opleiding voor glas- en wandschilderen aan de kunstacademie van Düsseldorf. Hij verliet Duitsland in datzelfde jaar maar kreeg ook in de oorlog opdrachten om door bombardementen vernielde kerkramen te vervangen.

In 1935 werd Campendonk na een heftige politiek discussie hoofd van de opleiding monumentale kunsten aan de Rijksacademie in Amsterdam, een post die hij tot 1955 heeft vervuld. Zijn benoeming zorgde in de jaren dertig voor belangrijke opdrachten voor glas-in-lood ramen in Nederland.

Als ontwerper was Campendonk net zo kameleontisch als in zijn vrije werk. In de jaren twintig is nog Stijlkunstenaar Theo van Doesburg een van zijn voorbeelden, voor de kerkramen voor de Christian Science Church in Amsterdam (1936/37) keert hij terug naar gestileerde bloemen en planten. Voor het vlaggenschip van de Holland Amerika Lijn de Nieuw Amsterdam II (1937) maakte Campendonk onder meer een glasschildering met zeilschepen en vogels. In het Muiderpoortstation is een raam bewaard met een vlucht wilde ganzen (1939/40).

Een van zijn laatste opdrachten in Nederland was een venster voor paleis Soestdijk, aangeboden door het ministerie van Onderwijs aan het pas verloofd prinselijk paar dat het geschenk niet heeft geaccepteerd.

Het is niet bekend of de voorstelling van herten en vlinders omgeven door een lieflijke vegetatie niet in de smaak viel, of politieke overwegingen een rol hebben gespeeld. Voor de tentoonstelling in Museum Schloss Moyland is dit raam nu uitgevoerd.

Wie Campendonk alleen kent als de expressionist uit de standaardwerken voor kunstgeschiedenis, zou niet geloven dat het van zijn hand is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden